Özet ve araştırmanın amacı

Ankara’nın Türkiye Devleti’nin hükûmet merkezi olarak belirlenmesi, yalnızca başkentin coğrafi konumunu değiştiren bir idari karar değildir. Bu gelişme; Millî Mücadele sırasında Ankara’da meydana gelen siyasi meşruiyetin, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kurumlaşmasının, yeni devletin egemenlik anlayışının ve Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişte ortaya çıkan mekân ve sembolik dönüşümün önemli aşamalarından biridir.

Malatya Mebusu İsmet Paşa ve arkadaşlarının Ankara’nın merkez-i hükûmet ittihazına [kabulüne] ilişkin kanun teklifi ile Kanun-ı Esasi Encümeni mazbatası, bu dönüşümün hukuki ve siyasi boyutlarını birlikte incelemeye imkân vermektedir. TBMM Zabıt Ceridesi’nin 13 Teşrinievvel 1339 tarihli kaydında, II. Devre, 1. İçtima Senesi, 2. cilt, 665–670. sayfalar arasında yer alan belge, başkentlik kararının yalnızca bir şehir tercihinden ibaret olmadığını; devletin merkezi, egemenliğin mekânı ve yeni rejimin kurumsal devamlılığı meseleleriyle bağlantılı olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

Bu makalenin temel amacı, belgeyi üç zaman diliminde değerlendirmektir: Ankara’nın başkent olmasından önceki tarihi ve siyasi şartlar, teklifin Mecliste ele alınması ve kanunlaşması, kararın sonraki siyasi, toplumsal, idari ve sembolik sonuçları. İnceleme; belge tenkidi, içerik ve vaka analizi, tarihi coğrafya, siyaset sosyolojisi ve eleştirel tarihçilik yöntemlerini birlikte kullanmaktadır.

1. Giriş: Bir başkent kararının tarihi anlamı

Ankara’nın başkent oluşunu yalnızca 13 Ekim 1923 tarihli bir kararın sonucu olarak değerlendirmek, kararın arkasındaki tarihi gelişimi eksik bırakır. Ankara, 13 Ekim’den önce de Millî Mücadele’nin siyasi ve askerî merkezi, Büyük Millet Meclisinin çalışma yeri ve yeni devletin fiilî yönetim odağıdır. Dolayısıyla başkentlik kararı, bütünüyle yeni bir merkez kurmaktan çok, fiilen oluşmuş bir siyasi ve idari durumun resmî olarak tanınması anlamını taşımaktadır.

Bununla birlikte, fiilî durum ile hukuki statü aynı değildir. Ankara’nın hükûmet merkezi olarak kullanılması, onun hukuken devletin başkenti olarak belirlenmesiyle özdeş değildir. İsmet Paşa ve arkadaşlarının teklifi, bu iki düzey arasındaki farkı ortadan kaldırmayı amaçlamıştır.

Bu sebeple araştırmanın merkezinde şu sorular bulunmaktadır:

Ankara hangi tarihi ve coğrafi şartlar altında yeni devletin merkezi hâline gelmiştir?

İsmet Paşa ve arkadaşlarının teklifinde hangi güvenlik, egemenlik ve idare anlayışı öne çıkmıştır?

Kanun-ı Esasi Encümeni, teklifin gerekçesini hangi kavramlarla kurmuştur?

Meclisin teklifi kabul ederken kullandığı hukuki biçim neden önemlidir?

Ankara’nın başkent oluşu, İstanbul’un siyasi ve sembolik konumunu nasıl etkilemiştir?

Karar, yeni devletin merkez ile taşra arasındaki ilişkilerini ve şehirleşmeyi nasıl etkilemiştir?

Resmî tarih anlatısı ile dönemin belgelerinin gösterdiği çok katmanlı gerçeklik arasında hangi farklar bulunmaktadır?

Bu soruların cevapları, başkentlik kararını tek bir kişinin iradesine indirgemeden, kurumlar, coğrafya, güvenlik, siyasi meşruiyet ve toplumsal dönüşüm arasındaki ilişkiler üzerinden değerlendirmeyi mümkün kılmaktadır.

2. Tarihi arka plan: Ankara’nın merkez hâline gelmesi

2.1. Mondros Mütarekesi’nden Millî Mücadele’ye

30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi sonrasında Osmanlı Devleti’nin askerî, siyasi ve diplomatik hareket alanı daralmıştır. İstanbul’un İtilaf Devletlerinin denetimi altına girmesi ve 16 Mart 1920’de resmî işgalin başlaması, egemenliğin hangi kurumlar ve hangi coğrafi merkez üzerinden sürdürülebileceği meselesini gündeme getirmiştir.

23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması, yeni bir siyasi merkez oluşturmuştur. Bu merkez, yalnızca toplantıların yapıldığı bir şehir değildir. Millî Mücadele’nin kararları burada alınmış; askerî kuvvetlerin teşkilatlanması, mali kaynakların yönetimi, diplomatik temasların yürütülmesi ve iç siyasi sorunların ele alınması bu kurum etrafında şekillenmiştir.

Ankara’nın önem kazanması böylece üç gelişmenin kesişiminde gerçekleşmiştir:

1. İstanbul’daki Osmanlı hükûmetinin egemenlik ve hareket kabiliyetinin sınırlanması.
2. Anadolu’da millî direnişi temsil eden yeni bir siyasi ve askerî teşkilatlanmasının oluşması.
3. TBMM’nin millî egemenliğin temsilcisi ve karar merkezi olarak kurumsallaşması.

Bu gelişmeler, Ankara’yı yalnızca güvenli bir çalışma alanı değil, alternatif bir devlet teşkilatlanmasının merkezi hâline getirmiştir.

2.2. Ankara’nın seçilmesinde coğrafyanın rolü

Ankara’nın başkentlik konumu, tarihi coğrafya bakımından da ele alınmalıdır. Şehir, Anadolu’nun iç kesimlerinde yer almakta ve Batı Anadolu’daki savaş alanlarıyla İç Anadolu’daki insan, malzeme ve ulaşım kaynakları arasında bir bağlantı noktası teşkil etmektedir.

Bu coğrafi konumun önemi birkaç düzeyde ortaya çıkmaktadır:

Güvenlik: İstanbul gibi denizden doğrudan erişilebilir ve İtilaf Devletlerinin askerî varlığıyla kuşatılmış bir şehirden farklı bir stratejik konum sunmaktadır.

Ulaşım: Demiryolu bağlantısı, özellikle Batı Anadolu’daki askerî gelişmelerle merkez arasında irtibat kurulmasına katkıda bulunmaktadır.

İç bölgelere erişim: Anadolu’daki vilayetlerle siyasi ve idari bağların kurulması açısından bir hareket noktası görevi yapmaktadır.

Siyasi sembolizm: Ankara’nın seçilmesi, yeni devletin yalnızca eski Osmanlı başkentinin devamı olmadığını gösteren mekân tercihidir.

Bununla beraber, coğrafi merkez olmak tek başına yeterli açıklama değildir. Ankara’nın seçilmesini belirleyen etkenler arasında Millî Mücadele sırasında kazanılmış kurumsal görevi, askerî güvenlik ihtiyacı ve yeni siyasi merkezin Anadolu’da şekillenmesi de bulunmaktadır.

Kanun-ı Esasi Encümeninin gerekçesinde Ankara’nın Anadolu’nun hemen ortasında bulunması ve gelişmeler sonucunda doğal yönetim merkezi olarak ortaya çıkması özellikle vurgulanmaktadır. Encümen, teklifi yeni bir durum yaratmaktan çok, mevcut bir gerçekliği tespit etmek şeklinde değerlendirmiştir.

2.3. İstanbul ile Ankara arasındaki ilişki

İstanbul ile Ankara arasındaki ilişkiyi basit bir eski başkent–yeni başkent karşıtlığına indirgemek doğru değildir. İstanbul, Osmanlı Devleti’nin uzun süreli siyasi merkezi, saray ve bürokrasi geleneğinin mekânı, mali ve ticari hayatın önemli odağıdır. Ankara ise Millî Mücadele sırasında farklı bir siyasi meşruiyetin ve yeni devlet kurumlarının merkezi olarak yükselmiştir.

Bu iki şehir arasındaki ayrım, aynı zamanda iki yönetim anlayışı arasındaki tarihi ayrışmayı görünür kılmaktadır. Bununla birlikte İstanbul’un nüfusu, ekonomik ilişkileri, bürokratik birikimi ve kültürel etkisi ortadan kalkmış değildir. Başkentliğin Ankara’ya geçmesi, İstanbul’un bütün niteliklerini kaybetmesi anlamına gelmemiştir.

Eleştirel değerlendirme: Ankara’nın başkentliğini yalnızca İstanbul’un işgal edilmiş olmasıyla açıklamak yeterli değildir. İşgal şartları önemlidir; ancak Ankara’da TBMM’nin açılması, millî egemenlik iddiasının kurumlaşması ve yeni devletin yönetim merkezinin burada olması, kararın daha geniş tarihi zeminini teşkil etmiştir.

3. Birincil kaynak: İsmet Paşa ve arkadaşlarının 2/188 sayılı teklifi

Araştırmanın temel belgesi, TBMM Zabıt Ceridesi’nde “Malatya Mebusu İsmet Paşa ve rüfekasının, Ankara’nın Merkezi Hükûmet ittihazı hakkında teklifi kanunîsi” başlığıyla kayıtlıdır. TBMM’nin dijital tutanak kataloğu, belgeyi II. Devre, 2. cilt, 1. İçtima Senesi kayıtları içinde göstermektedir. Teklifin ilk işlem aşaması 10 Teşrinievvel 1339 tarihli, yani 10 Ekim 1923 tarihli birleşimin gündeminde yer almış; Kanun-ı Esasi Encümeni mazbatası ise 13 Ekim’de görüşülmüştür.

Bu ayrım önemlidir: Teklifin Meclise sunulması, komisyondan geçmesi ve Genel Kurulda karara bağlanması farklı aşamalardır. Başkentlik kararının tarihini yalnızca teklifin verildiği güne veya yalnızca komisyon mazbatasına bağlamak, yasamanın bütünlüğünü gözden kaçırmaktadır.

3.1. İsmet Paşa’nın siyasi ve kurumsal konumu

İsmet Paşa, Millî Mücadele döneminde askerî ve diplomatik faaliyetlerde görev almış, Lozan görüşmelerinde Türk heyetine başkanlık etmiş ve yeni devletin kuruluş döneminde etkili olmuş bir kişidir. Ancak başkentlik teklifini yalnızca onun şahsi siyasi konumuyla açıklamak yeterli değildir.

Teklifin “İsmet Paşa ve rüfekası” adına sunulması, Meclis içindeki ortak teşebbüsün önemini ve anlamını göstermektedir. Bu ifade, teklifin tek kişilik olarak değil, birden fazla milletvekilinin imzasını ve siyasi desteğini taşıyan bir yasama teşebbüsü olarak değerlendirilmesini gerektirmektedir.

İsmet Paşa’nın rolü üç bağlamda incelenebilir:

Diplomatik bağlam: Lozan sonrasında Türkiye’nin uluslararası statüsünün ve güvenlik ihtiyaçlarının yeniden değerlendirilmesi.

Kurumsal bağlam: TBMM’nin karar alma yetkisi ile yeni devletin idari teşkilatlanması arasındaki ilişkinin kurulması.

Siyasi bağlam: Millî Mücadele sırasında oluşan fiilî merkezin kalıcı bir devlet merkezine dönüştürülmesi.

Bu değerlendirme, teklifin İsmet Paşa’nın şahsi tercihiyle sınırlı olmadığını; yeni devletin merkez meselesine yönelik ortak bir siyasi ve idari çözüm arayışı içerdiğini ortaya koymaktadır.

3.2. Teklifin amacı: Fiilî merkezden hukuki merkeze

Teklifin temel meselesi, Ankara’nın Türkiye Devleti’nin yönetim merkezi olarak resmen belirlenmesidir. Bu bakımdan amaç, yalnızca bir şehir adını mevzuata eklemek değil, devletin idari merkezini açık biçimde tanımlamaktır.

Kanun-ı Esasi Encümeni mazbatasında, Ankara’nın Anadolu’nun ortasında yer alması ve son gelişmeler sonucunda doğal merkez olarak ortaya çıkması, teklifin gerekçesini teşkil eden temel düşünceler arasında gösterilmektedir. Encümen ayrıca bu hükmün daha sonra hazırlanacak ayrıntılı Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’na eklenmesini arzu ettiğini belirtmiştir.

Bu ifadelerden üç sonuç çıkarılabilir:

Birincisi, Ankara’nın başkentliği geçmişteki gelişmelerden kopuk bir karar değildir. İkincisi, coğrafi konum ile siyasi mecburiyet birbirini tamamlayan gerekçeler olarak sunulmuştur. Üçüncüsü, kararın daha kapsamlı anayasal düzenlemelerle ilişkilendirilmesi, devletin kurumsal geleceğinin düşünüldüğünü göstermektedir.

4. Kanun-ı Esasi Encümeni mazbatası: Gerekçenin kavram yapısı

Encümen mazbatası, başkentlik kararının yalnızca siyasi irade açıklaması olarak değil, gerekçelendirilmiş bir kurumsal düzenleme olarak incelenmesini sağlamaktadır.

4.1. “Makarr-ı idare” ve “merkez-i hükûmet” kavramları

Dönemin metinlerinde “merkez-i hükûmet”, “makam-ı idare” ve “makarr-ı idare” gibi ifadelerle karşılaşılmaktadır. Bu kavramlar birbirine yakın olmakla birlikte, her bağlamda aynı hukuki anlamı taşıdıkları kabul edilmemelidir.

Merkez-i hükûmet: Hükûmet faaliyetlerinin yürütüldüğü merkez.

Makarr-ı idare: Devlet idaresinin yerleşik merkezi.

Başkent: Devletin siyasi ve hukuki bakımdan başlıca merkezi olarak tanımlanan şehir.

Belgenin başlığındaki “merkez-i hükûmet ittihazı” ifadesi ile karar metninde geçen “makarr-ı idare” ifadesi, dönemin idari ve hukuki dilini anlamak bakımından önemlidir. Bunları günümüzün yerleşik terminolojisiyle doğrudan eşitlemek yerine, metnin kendi kavram dünyası içinde incelemek gerekmektedir.

4.2. “Doğal merkez” düşüncesi

Encümenin gerekçesinde yer alan, Ankara’nın son gelişmeler sonucunda zaten doğal merkez olarak belirdiği yönündeki yaklaşım, kararın meşruiyetini iki temel kaynağa dayandırmaktadır:

1. Anadolu içindeki coğrafi konum.
2. Millî Mücadele sırasında gerçekleşen fiilî siyasi ve idari merkez.

Burada “doğallık” kavramı, tarafsız bir coğrafi olgudan ibaret değildir. Bir şehrin devlet merkezi olarak seçilmesi, ulaşım ve güvenlik gibi maddi şartlar kadar siyasi tercihleri, kurumsal gelenekleri ve geleceğe ilişkin tasarımları da içermektedir.

Dolayısıyla Ankara’nın “doğal merkez” olarak tanımlanması, tarihi gelişmelerin belirli bir yorumla anlamlandırılmasıdır. Bu yorum, kararın gerekçesini güçlendirirken alternatif başkent ihtimallerini veya İstanbul’un mevcut idari ve ekonomik kapasitesinin aynı ölçüde tartışma konusu yapmamaktadır.

Eleştirel tarihçilik açısından önemli olan, bu ifadeyi yalnızca doğru veya yanlış şeklinde değerlendirmek değil, hangi tarihi gerçeklikleri öne çıkardığını ve hangi ihtimalleri arka planda bıraktığını sorgulamaktır.

4.3. Lozan ve güvenlik meselesi

Başkentlik kararının gerekçeleri arasında Lozan sonrasındaki güvenlik şartları da yer almaktadır. TBMM’nin yüzüncü yıl çalışmasında, Ankara’nın yönetim merkezi olmasına ilişkin teklifin gerekçesi, Lozan Antlaşması’yla boğazlar konusunda kabul edilen hükümler ve yeni Türkiye’nin güvenlik ihtiyacıyla ilişkilendirilmiştir.

Bu çerçevede Ankara’nın seçilmesi, dış güvenlik meselesiyle iç siyasi teşkilatlanma arasında bağ kurmaktadır. İstanbul’un uluslararası ilişkiler ve boğazlar bakımından taşıdığı özel konum ile Ankara’nın Anadolu içindeki stratejik yeri, iki şehir arasındaki tercih tartışmasının önemli unsurlarıdır.

Bununla birlikte, Lozan düzenlemelerini başkentlik kararının tek sebebi olarak görmek doğru değildir. Ankara, 1923 sonbaharında yalnızca güvenli bir yer olduğu için değil, yıllardır yeni devletin fiilî yönetim merkezi olduğu için de öne çıkmıştır.

5. 13 Ekim 1923: Meclis görüşmesi ve kararın kabulü

5.1. Teklifin Genel Kurula gelişi

TBMM kayıtlarına göre Ankara’nın merkez-i hükûmet ittihazına ilişkin teklif, 10 Ekim 1923’te Meclis gündemine alınmış, Kanun-ı Esasi Encümeni tarafından hazırlanan mazbata ise 13 Ekim’de görüşülmüştür. Bu durumda teklifin ilk biçimiyle nihai kararın hukuki biçimi arasında önemli bir ayrım ortaya çıkmıştır.

Burada belgeyi okurken üç farklı işlemi ayırt etmek gerekmektedir:

İsmet Paşa ve arkadaşlarının kanun teklifi.

Kanun-ı Esasi Encümeninin teklif hakkında hazırladığı mazbata.

Genel Kurulun mazbatayı kabul etmesiyle ortaya çıkan Meclis kararı.

Bu ayrım, Ankara’nın başkent oluşunun hukuki niteliğini doğru anlamak açısından belirleyicidir.

5.2. Kanun teklifi neden Meclis kararına dönüştü?

Başkentlik teşebbüsü başlangıçta kanun teklifi biçiminde sunulmuş olmakla birlikte, Meclis görüşmelerinin sonunda bir Meclis kararı olarak kabul edilmiştir. Atatürk Ansiklopedisi, kabul edilen metnin 27 numaralı karar olduğunu ve Ankara’nın Türkiye Devleti’nin başkenti olmasının büyük çoğunlukla kararlaştırıldığını belirtmektedir. Aynı kaynak, kararın daha sonra anayasal metinde yer alması ile Meclisin 13 Ekim’deki işlemini birbirinden ayırmaktadır.

Bu nokta, sıkça gözden kaçırılan bir hukuki ayrımdır. 13 Ekim 1923 tarihli işlem, teknik anlamda bir kanunun kabulü değil, Ankara’nın devletin başkenti olmasına ait Meclis kararıdır.

Kararın daha sonra anayasal düzenlemeye konu olması, başkentlik statüsünün anayasal düzeyde açıkça ifade edilmesi bakımından önemlidir. Bu sebeple 13 Ekim kararı ile 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanını ve 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’ndaki anayasal düzenlemeyi aynı hukuki işlem gibi değerlendirmemek gerekmektedir.

5.3. Oylama ve “ekseriyeti azime” meselesi

Kararın kabulü sırasında tutanaklarda yer alan “ekseriyeti azime” ifadesi, oylama sonucunun büyük çoğunlukla kabul olarak kayda geçtiğini göstermektedir. Meclis oturumunu yöneten Ali Fuat Paşa, oy birliği iddiasına karşı çıkan milletvekillerine, bütün ellerin kalkmadığını belirterek kararın oy birliğiyle değil, büyük çoğunlukla kabul edildiğini açıklamıştır.

Bu ayrıntı, tarihi belge okuması bakımından önemlidir. Bir kararın büyük çoğunlukla kabul edilmesi ile oy birliğiyle kabul edilmesi aynı şey değildir. Tutanaktaki ifade, Meclis başkanının oylamanın sonucunu nasıl kayda geçirmek istediğini ve usul bakımından neyi ayırt ettiğini göstermektedir.

Ayrıca kararın geniş destek alması, bütün milletvekillerinin aynı gerekçelerle hareket ettiğini ispatlamaz. Oylama sonucu, destek düzeyini gösterir; tek tek milletvekillerinin isteklerini, muhtemel çekincelerini veya İstanbul’un geleceğine ilişkin görüşlerini kendiliğinden açıklamaz.

5.4. Kararın metni ve hukuki anlamı

TBMM kayıtlarında kararın özeti, Ankara şehrinin Türkiye Devleti’nin “makarr-ı idaresi” olması şeklinde ifade edilmiştir. Karar, 13 Ekim 1923 tarihli otuz beşinci birleşimin ikinci oturumunda kabul edilmiştir.

Bu kararın anlamı, yeni devletin idari merkezini resmî olarak belirlenmesidir. Ancak hukuki kesinlik, idari kapasitenin bir anda tamamlandığı anlamına gelmemektedir. Bakanlıkların, bürokrasinin, diplomatik temsilciliklerin, ulaşım altyapısının ve şehir hizmetlerinin gelişmesi zamana yayılmıştır.

Başka bir ifadeyle, 13 Ekim kararı Ankara’nın başkentlik statüsünü belirlemiştir; Ankara’nın başkent olarak maddi ve kurumsal bakımdan geliştirilmesi ise sonraki yılların idari ve siyasi faaliyetleriyle gerçekleşmiştir.

6. Kişiler ve kurumlar: Temsil ettikleri anlayışlar ve değerler

Başkentlik kararının ortaya çıkışında tek tek kişilerin rollerini belirlemek kadar, bu kişilerin içinde hareket ettikleri kurumları da incelemek gerekmektedir.

Tablodaki rollerin kapsamı, kişilerin bütün siyasi görüşlerini veya kararın gerekçelerine ilişkin şahsi düşüncelerini eksiksiz biçimde temsil ettiği anlamına gelmemektedir. Özellikle milletvekillerinin şahsi istek ve beklentileri, konuşmaları, yazışmaları, hatıraları ve diğer birincil kaynaklar karşılaştırılarak daha ayrıntılı biçimde açıklanabilir.

6.1. TBMM: Egemenliğin kurumsal merkezi

TBMM, Ankara’nın başkentlik statüsünü karara bağlayan kurum olarak, yeni devletin siyasi merkezini belirleme yetkisini kullanmıştır. Bu durum, millî egemenlik ilkesinin yalnızca siyasi söylem düzeyinde kalmadığını; idari ve hukuki düzenlemeler yoluyla somutlaştırıldığını göstermektedir.

Bununla birlikte, Meclisin kararı ile kararın toplumsal kabulü birbirinden ayrı tutulmalıdır. Meclis, hukuki statüyü belirlemiştir; ancak yeni başkentin şehirleşmesi, ekonomik kapasitesinin geliştirilmesi ve halkın gündelik hayatında yeni bir idari merkezin teşekkülü daha uzun bir dönemi gerektirmektedir.

6.2. Kanun-ı Esasi Encümeni: Hukuki biçimin önemi

Encümenin görevi, siyasi tercihin hukuki gerekçesini değerlendirmektir. Mazbatada teklifin mevcut tarihi gelişmelerle uyumlu olduğu belirtilmiş ve hükmün daha sonra hazırlanacak anayasal metne alınması temenni edilmiştir.

Burada dikkat çeken nokta, hukuki biçimin siyasi kararın bir eki olmaktan ibaret olmamasıdır. Kararın hangi usulle alındığı, hangi kavramlarla ifade edildiği ve hangi normatif düzenlemelerle ilişkilendirildiği, yeni devletin kurumsal kimliğinin teşekkülünde önem taşımaktadır.

6.3. Mustafa Kemal Paşa ve siyasi merkez meselesi

Mustafa Kemal Paşa’nın Ankara’nın başkent oluşundaki rolü, yalnızca 13 Ekim’deki Meclis işlemine indirgenemez. Ankara, Heyet-i Temsiliye’nin buraya gelişi ve TBMM’nin açılmasıyla zaten yeni siyasi merkezin mekânı olmuştur. Başkentlik kararı, bu durumun resmî statü kazanması bakımından değerlendirilebilir.

Ancak bu tarihi gelişme, bütün sonuçların tek bir kişinin önceden belirlenmiş planından doğduğu kabulü ile açıklanmamalıdır. Askerî şartlar, Meclisin kararları, bürokratik ihtiyaçlar, diplomatik gelişmeler ve coğrafi mecburiyetler de gelişmenin parçalarıdır.

7. Semboller ve anlamları: Ankara’nın başkentliği neyi temsil etmektedir?

Başkentler, yalnızca yönetim binalarının bulunduğu yerler değildir. Devletin siyasi meşruiyetini, tarih anlayışını, gelecek tasarımını ve toplumsal hiyerarşisini görünür kılan mekânlardır.

Ankara’nın başkent oluşunda dört temel sembolik anlam ayırt edilebilir:

1. Millî egemenliğin mekânı

Ankara, TBMM’nin açıldığı ve Millî Mücadele’nin siyasi kararlarının alındığı şehir olarak, egemenliğin saray merkezli gelenekten Meclis merkezli siyasi düzene geçişini simgelemektedir. Bu sembolik anlam, şehrin daha önceki tarihinden çok, 1919–1923 döneminde kazandığı siyasi görevle bağlantılıdır.

2. Anadolu merkezli devlet anlayışı

Ankara tercihi, yeni devletin yönetim merkezinin Anadolu’da yerleşmesini ifade etmektedir. Bu, İstanbul’un tarihi öneminin sona ermesi değil; devletin siyasi merkezinin farklı bir coğrafi ve kurumsal eksene taşınmasıdır.

3. Yeni devletin kurumlaşması

Başkentlik statüsü, Meclisin ve hükûmet kurumlarının Ankara’daki varlığını kalıcı bir idari çerçeveye bağlamıştır. Böylece geçici savaş merkezi olarak ortaya çıkan şehir, uzun vadeli devlet teşkilatlanmasının merkezi hâline gelmiştir.

4. Geleceğe yönelik modernleşme tasarımı

Ankara’nın sonraki yıllarda yeni kamu binaları, ulaşım ağları, konut alanları ve şehir planlamasıyla geliştirilmesi, başkentlik kararının mekân değişikliği bakımından sonuçlarını teşkil etmiştir. Bu sonuçların tamamı 13 Ekim’de bir anda ortaya çıkmamış; kararın ardından aşamalı biçimde şekillenmiştir.

Bu sembolik anlamların hiçbiri, Ankara’nın geçmişte yalnızca önemsiz bir taşra kasabası olduğu düşüncesini gerekli kılmamaktadır. Şehrin daha eski tarihi, ticari ilişkileri ve bölgesel görevleri bulunmaktadır. Başkentlik, Ankara’nın tarihini sıfırdan başlatmamış; var olan şehir üzerine yeni bir siyasi ve idari katman eklemiştir.

8. Tarihi coğrafya: Başkentliğin mekân bakımından sonuçları

8.1. Merkez ile çevre arasındaki yeni ilişki

Başkentlik kararı, devletin yönetim merkezi ile diğer şehirlerarasındaki ilişkileri yeniden düzenleme potansiyeline sahiptir. Bakanlıkların, kamu kurumlarının ve bürokrasinin Ankara’da yoğunlaşması, kamu görevlilerinin, yatırım kararlarının ve idari kaynakların şehirde toplanmasını teşvik etmiştir.

Bu durumun taşra üzerindeki etkileri tek yönlü değildir. Ankara’nın merkezî konumu, Anadolu vilayetleriyle daha doğrudan idari bağlar kurulmasına katkıda bulunmuştur. Bununla birlikte, karar ve kaynakların başkentte yoğunlaşması, yerel ihtiyaçların merkezî bürokrasi aracılığıyla değerlendirilmesini de gerektirmiştir.

Bu bakımdan başkentlik, yalnızca bir şehir seçimi değil, merkezî devlet ile yerel toplumlar arasındaki ilişkinin yeniden düzenlenmesi anlamına gelmektedir.

8.2. Ulaşım ve altyapı

Başkentlik, Ankara’nın ulaşım ve haberleşme altyapısına duyulan ihtiyacı artırmıştır. Demiryolu bağlantıları, karayolları, haberleşme sistemleri ve kamu hizmetleri, yeni başkentin devlet merkezi olarak işleyebilmesi için önem taşımaktadır.

Ancak tarihi analizde bir ayrım korunmalıdır: Ankara’nın coğrafi konumunun başkentlik için gerekçe gösterilmesi ile şehirdeki altyapının bu göreve yeterli olması aynı iddia değildir. Başkentlik statüsü, mevcut altyapının bütün ihtiyaçları karşılamış olduğunu değil, altyapının geliştirilmesini gerekli kılan yeni bir durumun ortaya çıktığını göstermektedir.

8.3. Şehirleşme ve ekonomik dönüşüm

Başkentlik, Ankara’nın konut ihtiyacını, arsa piyasasını, inşaat faaliyetlerini ve hizmet sektörünü etkileyen temel etkenlerden biri hâline gelmiştir. Kamu görevlilerinin ve kurumların yerleşmesi, yeni idari ve ekonomik faaliyetlerin ortaya çıkmasını desteklemiştir.

Bununla beraber, şehirleşmenin bütün sonuçlarını yalnızca başkentlik kararına bağlamak doğru değildir. Nüfus hareketleri, savaş sonrasındaki ekonomik şartlar, devlet yatırımları, ulaşım politikaları ve sonraki şehir planlama kararları da dönüşümde etkili olmuştur.

Arsa değerlerinin yükselmesi veya yeni inşaat faaliyetlerinin başlaması gibi gelişmeler, dönemin gazeteleri üzerinden incelenebilir. Fakat tekil gazete haberleri, bütün Ankara halkının aynı ekonomik çıkarları paylaştığını ispatlamaz. Arsa sahibi olanlarla olmayanların, kamu görevlileriyle esnafın ve şehirde uzun süredir yaşayanlarla yeni gelenlerin tecrübeleri birbirinden farklılaşmış olabilir.

9. Sosyolojik analiz: Toplum, bürokrasi ve yeni başkent

Başkentlik kararının sosyolojik boyutu, yeni bir siyasi merkezin yalnızca devlet kurumlarını değil, gündelik hayatı ve toplum ilişkilerini de değiştirmesi üzerinden incelenmelidir.

9.1. Yeni bürokratik sınıf ve kamu görevlileri

Ankara’da devlet kurumlarının yoğunlaşması, kamu görevlileri, uzmanlar, askerler, diplomatlar ve çeşitli meslek gruplarının şehirde daha fazla yer almasına zemin hazırlamıştır. Bu grupların konut, ulaşım, eğitim ve sosyal hayat ihtiyaçları, şehrin gelişimini etkilemiştir.

Başkent, zamanla devlet hizmetlerinin yürütüldüğü bir yer olmanın ötesine geçerek yeni bir bürokratik ve profesyonel toplumsal çevrenin oluştuğu mekân hâline gelmiştir.

9.2. Esnaf, tüccar ve yerel halk

Kamu kurumlarının genişlemesi, yerel ticaret ve hizmet sektörüne yeni imkânlar sunmuştur. Konaklama, yeme içme, ulaşım, inşaat malzemeleri ve gündelik tüketim alanlarında talep artışı beklenmiştir.

Bununla birlikte, ekonomik büyümenin yararları eşit dağılmak mecburiyetinde değildir. Arsa sahipleri, müteahhitler, tüccarlar, kiracılar ve sabit gelirli çalışanlar aynı gelişmelerden farklı biçimlerde etkilenmiştir.

Bu sebeple başkentlik kararının toplumsal sonuçları araştırılırken yalnızca şehirdeki büyüme göstergelerine değil, büyümenin kimler için ne anlama geldiğine de bakılmalıdır.

9.3. Yeni gelenlerle eski sakinler arasındaki ilişki

Ankara’nın idari merkez olarak büyümesi, şehir nüfusunun bileşimini ve toplumsal ilişkilerini zaman içinde değiştirmiştir. Yeni gelen memurların ve meslek sahiplerinin ihtiyaçları, mevcut yerel hayat biçimleriyle etkileşime girmiştir.

Bu dönem, yerel kimliğin ortadan kalkması şeklinde tek yönlü okunmamalıdır. Yeni devlet kurumları ve şehirleşme dinamikleri, eski ve yeni toplumsal grupların birbirlerini dönüştürdüğü karmaşık bir ilişki meydana getirmiştir.

Bu sosyolojik değerlendirmeler, 13 Ekim 1923 tarihli Meclis kararının doğrudan metninde yer alan hükümler değildir. Bunlar, kararın sonraki etkilerini açıklamak üzere nüfus kayıtları, belediye belgeleri, emlak kayıtları, gazeteler ve hatırat gibi ek kaynaklarla sınanması gereken araştırma alanlarıdır.

10. Yansımalar ve tepkiler: Ankara’nın başkentliğinin anlamlandırılması

Başkentlik kararının kabulü, siyasi ve toplumsal açıdan farklı biçimlerde yorumlanabilecek bir gelişmedir. Bu yorumları birbirinden ayırmak, dönemin bütün kişi ve gruplarının aynı düşünceye sahip olduğunu göstermez.

10.1. Yeni devletin kurumsal bakış açısı

Yeni devlet açısından Ankara’nın başkentliği, fiilî yönetim merkezinin resmî statü kazanması ve idari sürekliliğin sağlanması anlamına gelmektedir. Bu bakış açısında egemenlik, güvenlik, yönetim ve devlet kurumlarının yerleşikliği ön plana çıkmaktadır.

10.2. İstanbul’un tarihi ve ekonomik konumu

İstanbul’un Osmanlı tarihindeki yeri, ekonomik ağırlığı ve kültürel etkisi, başkentliğin Ankara’ya taşınmasının sonuçlarını daha karmaşık hâle getirmiştir. Başkentlik kararını İstanbul’un bütünüyle niteliklerini kaybetmesi olarak okumak mümkün değildir.

İstanbul, başkent statüsünü kaybetmesine rağmen ticaret, kültür, basın, eğitim ve toplumsal hayat bakımından önemli bir merkez olarak kalmayı sürdürmüştür. Bu sebeple iki şehir arasındaki ilişki, basit bir ikame ilişkisinden ziyade görevlerin yeniden dağılımı olarak ele alınmalıdır.

10.3. Basında başkentlik tartışması

Dönemin gazeteleri, Ankara’nın başkent oluşunun kamuoyuna nasıl sunulduğunu incelemek bakımından önemlidir. Gazete haberleri; şehirdeki kutlamalar, ekonomik beklentiler, İstanbul basınının değerlendirmeleri ve kararın siyasi anlamı hakkında veri sağlamaktadır.

Ancak gazete metinleri doğrudan toplumun tamamının düşüncesi olarak kabul edilmemelidir. Bir gazetenin siyasi çizgisi, yazarın konumu, haberin türü ve kullanılan dil, olayın sunuluş biçimini etkilemektedir.

Bu sebeple basın incelemesinde şu sorular sorulmalıdır:

Ankara’nın başkentliği hangi kelimelerle tanımlanmıştır?

Karar, güvenlik ve egemenlik üzerinden mi, ekonomik gelişme üzerinden mi anlatılmıştır?

İstanbul ile Ankara arasında nasıl bir karşılaştırma kurulmuştur?

Arsa, inşaat ve ticaret haberleri hangi toplumsal kesimlerin çıkarlarını görünür kılmaktadır?

Haberlerde dile getirilen beklentiler ile sonraki tarihi gelişmeler arasında ne tür farklılıklar vardır?

Bu soruların cevapları, gazete metinlerinin tam nüshaları ve tarihleri üzerinden verilmelidir. Tek bir haberden bütün basının veya kamuoyunun tutumu çıkarılmamalıdır.

11. Eleştirel tarihçilik: Belgenin söyledikleri ve söylemedikleri

Ankara’nın başkent oluşu, Cumhuriyet tarihinin önemli dönüm noktalarından biri olarak ele alınmalıdır. Ancak tarihi önemi, olayın yalnızca resmî anlatıda kazandığı yerle değil, birincil kaynakların sunduğu deliller ve araştırmacının bu delilleri değerlendirme biçimiyle ortaya konulmalıdır.

11.1. Belge tenkidi

TBMM Zabıt Ceridesi, kararın yasama safhasını incelemek için birincil kaynak niteliğindedir. Bununla birlikte, tutanakların sunduğu bilgi türü belirli sınırlar taşımaktadır.

Zabıtlar, Meclisteki işlemleri, görüşmeleri, komisyon raporlarını ve kararların nasıl kayda geçirildiğini göstermektedir. Ancak her milletvekilinin şahsi istek ve beklentilerini, Meclis dışındaki görüşmeleri veya toplumun bütün kesimlerinin düşüncelerini tek başına açıklamada yeterli değildir.

Bu sebeple belge tenkidi şu aşamaları içermelidir:

1. Dış tenkit: Belgenin tarihi, cildi, sayfa numaraları, kayıt biçimi ve resmî niteliği doğrulanmalıdır.
2. İç tenkit: Kullanılan kavramların dönemin siyasi ve hukuki dilindeki anlamları belirlenmelidir.
3. Bağlam analizi: Belge, Lozan süreci, İstanbul’un işgalden çıkışı ve Cumhuriyet’in ilanına giden gelişmelerle ilişkilendirilmelidir.
4. Karşılaştırma: Meclis tutanakları, gazete haberleri, hatıratlar ve sonraki anayasal metinlerle karşılaştırılmalıdır.
5. Yorum sınırları: Belgede doğrudan belirtilen bilgiler ile araştırmacının çıkarsamaları açık biçimde ayrılmalıdır.

11.2. Resmî tarih anlatısının eleştirisi

Resmî tarih anlatılarında başkentlik kararı, çoğu zaman Millî Mücadele’nin doğal ve kaçınılmaz sonucu olarak sunulmaktadır. Bu anlatı, Ankara’nın fiilî merkez olma niteliğini doğru biçimde vurgulasa da kararın alternatiflerini, siyasi tartışmalarını ve toplumsal sonuçlarını sınırlı biçimde ele alabilmektedir.

Eleştirel tarihçilik, bu anlatıyı bütünüyle reddetmek yerine dayandığı delilleri ve kurduğu sebep-sonuç ilişkilerini incelemektedir.

Örneğin, Ankara’nın Anadolu’nun ortasında bulunması coğrafi bir gerekçe olarak sunulabilir. Fakat bu gerekçe, tek başına başkentlik kararının zorunlu olduğunu kanıtlamaz. Güvenlik, kurumsal devamlılık, ulaşım ve siyasi meşruiyet gibi etkenler birlikte değerlendirilmelidir.

Benzer biçimde, başkentliğin Ankara’nın gelişmesini sağladığı söylenebilir; ancak şehirdeki bütün ekonomik, sosyal ve kültürel değişimleri tek başına bu kararla açıklamak mümkün değildir.

11.3. Kaçınılması gereken tarihi yanılgılar

Belgenin 13 Ekim 1923 tarihli olması, günümüzde kullanılan siyasi ve hukuki kavramların doğrudan geçmişe taşınmasını sakıncalı kılmaktadır.

Özellikle üç noktaya dikkat edilmelidir:

13 Ekim 1923 tarihli Meclis kararını, daha sonra yapılan anayasal düzenlemelerle aynı hukuki işlem olarak değerlendirmemek.

Ankara’nın sonraki yıllarda kazandığı başkent kimliğini, 1923’te bütün yönleriyle tamamlanmış bir şehir yapısı gibi sunmamak.

Dönemin siyasi kişilerine, sonraki tarihi gelişmelerin sonuçlarını önceden biliyorlarmış gibi yaklaşmamak.

Bu ilkeler, tarihi olayların kendi zamanındaki belirsizlikler ve seçenekler içinde anlaşılmasını sağlamaktadır.

12. Ankara’nın başkent oluşu ve Cumhuriyet’in ilanı

13 Ekim 1923 tarihli karar ile 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanı arasında yakın bir tarihi ilişki bulunmaktadır. Ancak bu iki olayın görevleri farklıdır.

Başkentlik kararı, devletin idari ve siyasi merkezini belirlemiştir. Cumhuriyet’in ilanı ise devletin hükûmet biçimini açıkça tanımlayan anayasal değişikliği ifade etmiştir.

Bu iki olayın aynı ay içinde gerçekleşmesi, yeni devletin kurumsal düzeninin kısa bir zaman aralığında yeniden yapılandırıldığını göstermektedir. Bununla birlikte, başkentlik kararını Cumhuriyet’in ilanıyla aynı olay olarak görmek, farklı hukuki ve siyasi sorunların birbirine karıştırılmasına yol açmaktadır.

Başkentlik kararı, Ankara’nın yönetim merkezi olarak statüsünü belirlerken Cumhuriyet’in ilanı, devletin siyasi rejiminin tanımlanması bakımından farklı bir aşamadır. İki gelişme, birbirini tamamlayan ancak aynı olmayan olaylar olarak değerlendirilmelidir.

13. Genel değerlendirme: Belgenin tarihi önemi

Malatya Mebusu İsmet Paşa ve arkadaşlarının 2/188 sayılı teklifi ile Kanun-ı Esasi Encümeni mazbatası, Ankara’nın başkent oluşunu hukuki ve siyasi bakımdan incelemek için temel bir kaynak oluşturmaktadır.

Belgenin önemi beş noktada toplanabilir:

Birincisi, fiilî durumun resmîleştirilmesidir. Ankara, Millî Mücadele sırasında devletin siyasi ve idari merkezi olarak nitelik kazanmıştır. 13 Ekim kararı, bu niteliğin resmî statüye bağlanmasını sağlamıştır.

İkincisi, millî egemenliğin mekân boyutudur. Ankara’nın seçilmesi, yeni devletin siyasi merkezinin TBMM’nin faaliyet gösterdiği Anadolu şehrinde yerleşmesini ifade etmiştir.

Üçüncüsü, güvenlik ve coğrafya arasındaki ilişkidir. Anadolu içindeki konum, askerî ve siyasi şartlar ile ulaşım imkânları, kararın gerekçelendirilmesinde önem taşımıştır.

Dördüncüsü, hukuki biçimin belirleyiciliğidir. Kanun teklifi olarak başlayan girişimin Meclis kararıyla sonuçlanması, siyasi irade ile hukuki işlem arasındaki ayrımı göstermektedir. Kararın daha sonraki anayasal düzenlemelerle ilişkisi de bu bağlamda incelenip değerlendirilmelidir.

Beşincisi, toplum ve mekân dönüşümüdür. Başkentlik, Ankara’nın şehirleşmesini, bürokratik yapısını ve ekonomik faaliyetlerini etkileyen uzun süreli bir gelişmenin önemli başlangıç noktalarından biri olmuştur. Bu etkilerin kapsamı ve farklı toplum kesimleri üzerindeki sonuçları, ek kaynaklarla araştırılmalıdır.

Sonuç olarak, Ankara’nın başkent oluşu yalnızca bir şehrin diğerinin yerini alması değildir. Bu olay, Millî Mücadele sırasında teşekkül eden siyasi merkezin kalıcı bir devlet kurumuna dönüşmesini ve yeni devletin egemenlik anlayışının mekân olarak somutlaşmasını ifade etmektedir.

Sonuç

13 Ekim 1923 tarihli TBMM kararı, Ankara’nın başkentlik statüsünü belirleyen önemli bir hukuki ve siyasi dönüm noktasıdır. İsmet Paşa ve arkadaşlarının teklifi ile Kanun-ı Esasi Encümeni mazbatası, bu kararın arkasındaki coğrafi, güvenlik temelli ve kurumsal gerekçeleri anlamaya imkân vermektedir.

Belgenin dikkat çekici yönü, Ankara’nın yeni devletin merkezi olarak ortaya çıkışını bütünüyle yeni bir durum şeklinde değil, tarihi gelişmelerin meydana getirdiği fiilî bir gerçekliğin resmîleştirilmesi olarak ele almasıdır. Bununla birlikte, bu gerekçelendirme tarihi bir yorumdur; kararın bütün alternatifleri ortadan kaldıran tek mümkün seçenek olduğunu ispatlamaz.

Eleştirel tarihçilik açısından Ankara’nın başkent oluşu, siyasi meşruiyetin, devlet kurumlarının, coğrafyanın ve toplum dönüşümünün birlikte ele alınmasını gerektirmektedir. Başkentlik kararı bir günde alınmış olsa da yeni başkentin kurumsal, ekonomik ve toplum yapısının teşekkül etmesi yıllara yayılan bir gelişmedir.

Bu sebeple belgenin tarihi önemi, yalnızca 13 Ekim 1923’te alınan kararın içeriğinde değil, kararın öncesindeki Millî Mücadele tecrübesinde ve sonrasındaki devletleşme ve şehirleşme safhalarında aranmalıdır.

Kaynakça

1. Türkiye Büyük Millet Meclisi. TBMM Zabıt Ceridesi. Devre II, Cilt 2, İçtima Senesi 1, 10 Teşrinievvel 1339 (10 Ekim 1923), s. 587, 598.

“Malatya Mebusu İsmet Paşa ve rüfekasının, Ankara’nın Merkezi Hükümet ittihazı hakkında teklifi kanunîsi (2/188)”, s. 587.

“Malatya Mebusu İsmet Paşa’nın, Ankara’nın merkezi Hükümet ittihaz edilmesine dair kanun teklifi ve şayanı müzakere olduğuna dair Lâyiha Encümeni mazbatası (2/188)”, s. 598

2. Türkiye Büyük Millet Meclisi. TBMM Zabıt Ceridesi. Devre II, Cilt 2, İçtima Senesi 1, 13 Teşrinievvel 1339 (13 Ekim 1923), s. 665–670. “Malatya Mebusu İsmet Paşa ve Rüfekasının, Ankara’nın Merkezi Hükûmet İttihazı Hakkında Kanun Teklifi ve Kanun-ı Esasi Encümeni Mazbatası (2/188)”.

3. Hâkimiyet-i Milliye, 10 Teşrinievvel 1923, No: 937, “Ankara Türkiye Devleti’nin Makarr-ı İdaresidir”, s. 1, sütun: 1-2.

4. Hâkimiyet-i Milliye, 11 Teşrinievvel 1923, No: 938, “Merkez Meselesi”, s. 1, sütun: 6.

5. Hâkimiyet-i Milliye, 14 Teşrinievvel 1923, No: 940, “Ankara Türkiye Devleti’nin Makarrı”, s. 1, sütun: 5-6.

6. Hâkimiyet-i Milliye, 14 Teşrinievvel 1923, No: 940, “Ankara’nın Her Köşesinde Keser Sesleri”, s. 3, sütun: 3-4.

7. Hâkimiyet-i Milliye, 15 Teşrinievvel 1923, No: 941, “Ankara Şen ve Ankaralılar Mesut”, s. 1, sütun: 5-6.

8. Hâkimiyet-i Milliye, 16 Teşrinievvel 1923, No: 942, “Devlet Merkezi”, s. 1, sütun: 1-2.

9. Hâkimiyet-i Milliye, 16 Teşrinievvel 1923, No: 942, “Ankara’da 3 Gün 3 Gece Şenlik!”, s. 1, sütun: 5-6.

10. Hâkimiyet-i Milliye, 18 Teşrinievvel 1923, No: 944, “Hükümet Merkezi”, s. 1, sütun: 1-2.

11. Türk Parlamento Tarihi: TBMM II. Dönem, 1923-1927, I. Cilt, “Başkent Ankara ve Basındaki Yankıları”, Ankara, 1993, s.159-191.

12. Zafer Koylu, “Ankara’nın Başkent Oluşu”, Atatürk Ansiklopedisi, 11 Temmuz 2023.

Özet

Sivas Kongresi Beyannamesi, 11 Eylül 1919 tarihinde yayımlanan ve Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu’da gelişen Millî Mücadele hareketini bölgesel direnişlerden ülke ölçeğinde bir siyasal programa dönüştüren temel belgelerden biridir. Beyanname yalnızca askerî bir direniş metni değil; vatanın bütünlüğü, millî bağımsızlık, millî irade, temsil, siyasal meşruiyet, cemiyetlerin birleşmesi, gayrimüslimlerin hukukunun korunması ve dış yardımın şartları gibi konuları aynı çerçevede ele alan bir siyasal-toplumsal sözleşme niteliğindedir.

Bu makalede Sivas Kongresi Beyannamesi, klasik kronolojik anlatının ötesinde; içerik ve vaka analizi, kavram tarihi, semboller, kişiler ve kurumlar, tarihsel coğrafya, sosyoloji ve eleştirel tarih yöntemi birlikte kullanılarak incelenmektedir. Temel tez, Beyannamenin Osmanlı Devleti’nin hukuken henüz ortadan kalkmadığı bir ortamda, onun siyasî bütünlüğünü savunurken aynı zamanda millî iradeyi devlet yönetiminin meşruiyet ölçütü hâline getiren bir geçiş belgesi olduğudur. Bu bakımdan metin, Osmanlı siyasal dili ile ortaya çıkmakta olan millî egemenlik anlayışı arasında önemli bir köprü kurmuştur.

Anahtar Kelimeler: Sivas Kongresi, Sivas Kongresi Beyannamesi, Millî Mücadele, millî irade, millî egemenlik, vatan, Kuvayı Milliye, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, manda, Temsil Heyeti, tarihsel coğrafya.

Giriş

1919 yılı, Osmanlı Devleti açısından askerî yenilginin siyasal ve hukukî sonuçlarının ağırlaştığı; Anadolu açısından ise yeni bir siyasal meşruiyet arayışının şekillendiği bir dönemdir. 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi sonrasında İtilaf Devletleri’nin Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde uyguladığı işgal ve müdahaleler, İstanbul hükümetinin etkisizliği ve farklı bölgelerde ortaya çıkan Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak örgütlenmeleri yeni bir siyasî durum meydana getirmişti.

22 Haziran 1919 tarihli Amasya Tamimi, bağımsızlığın ve vatan bütünlüğünün tehlikede olduğunu ilan ederek çözümün milletin azim ve kararında aranacağını ortaya koymuştur. Amasya’da Sivas’ta millî bir kongre toplanması kararlaştırılmıştır. [1] TBMM’nin yayımladığı belge derlemesinde Amasya Tamimi’nin Sivas Kongresi’ni doğrudan hazırlayan bir aşama olarak yer alması, bu belgeler arasındaki siyasî sürekliliği açık biçimde göstermektedir.

Sivas Kongresi 4 Eylül 1919’da Sivas Sultânîsi’nde başlamış, 11 Eylül’de sona ermiştir. Kongrenin delege sayısı konusunda tarih yazımında farklı rakamlar bulunması, Millî Mücadele’nin ilk dönemindeki temsil meselesinin ne kadar karmaşık olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. [2] Kongrede Erzurum Kongresi’nin bölgesel çerçevesi genişletilmiş, Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmiş ve Temsil Heyeti’nin bütün vatanı temsil ettiği kabul edilmiştir. [3]  

11 Eylül 1919 tarihli Beyanname işte bu dönüşümün siyasî metnidir.

1. Beyannamenin Tarihsel Bağlamı

Sivas Kongresi, çok geniş bir toplumsal ve coğrafi bunalımın ürünüdür.

1918 sonrasında üç temel gelişme aynı anda yaşanmıştır:

1. Merkezî devlet otoritesinin zayıflaması,
2. Anadolu’nun farklı bölgelerinde yerel direniş örgütlerinin ortaya çıkması,
3. Bu yerel örgütlenmelerin ortak bir siyasal programa bağlanması ihtiyacı.

Erzurum Kongresi bu gelişmenin özellikle Doğu Anadolu’daki örgütlenme aşamasını temsil ederken Sivas Kongresi, hareketi Anadolu ve Rumeli ölçeğine taşımıştır. Sivas Kongresi’nin temel görevlerinden biri Erzurum Kongresi kararlarının bütün Anadolu ve Rumeli’ye yayılması olarak tanımlanmaktadır. [4]

Dolayısıyla Sivas Kongresi’ni yerel direnişlerin ulusal siyasete dönüşme noktası olarak değerlendirmek mümkündür.

Bu dönüşümün belgedeki en önemli göstergelerinden biri, Erzurum Kongresi’ndeki “Şarkî Anadolu” vurgusunun Sivas’ta bütün vatanı kapsayacak şekilde genişletilmesidir. Böylece siyasî temsilin coğrafi sınırları yeniden tanımlanmıştır. [5]

2. Beyannamenin Yapısı ve İçerik Analizi

Sivas Kongresi Beyannamesi on maddeden ibarettir. Ancak maddeleri yalnızca tek tek kararlar şeklinde okumak yerine onları dört temel blok içerisinde değerlendirmek mümkündür:

A. Vatan ve coğrafya

1, 3 ve 6. maddeler.

1. Yüce Osmanlı Devletiyle İtilaf devletleri arasında resmi olarak kabul edilmiş mütarekenamenin onaylandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlarımız içinde kalan ve her noktasına güçlü İslam çoğunluğu yerleşmiş bulunan Osmanlı ülkesi kesimleri, birbirinden ve Osmanlı topluluğun-dan ayrılması mümkün olmayan ve hiçbir sebeple, bölünme kabul etmez bir bütün oluşturur. Sözü edilen ülkelerde yaşayan bütün İslam unsurları birbirlerine karşılıklı saygı ve fedakârlık duygularıyla dolu sosyal ve kanunî haklarıyla çevre şartlarına bütünüyle saygılı öz kardeştirler.

3. Osmanlı ülkelerinin herhangi bir parçasına karşı meydana gelecek müdahale ve işgale ve özellikle vatanımız içinde bağımsız birer Rumluk ve Ermenilik kurma amacına dönük hareketlere karşı Aydın, Manisa, Balıkesir cephelerinde yapılan millî savaşta olduğu gibi birleşik olarak savunma ve direnme esası meşru kabul edilmiştir.

6. İtilaf devletlerince mütareke metninin onaylandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlarımız içinde kalıp büyük İslam çoğunluğunun yerleşmiş olduğu ve hürriyeti ve medeniyet üstünlüğü Müslümanlara ait bulunan mülk birliğimizin parçalanması görüşünden bütünüyle vazgeçilmek suretiyle bu topraklar üzerindeki tarihimiz, ırkımız ve dinimiz ve coğrafi haklarımıza saygı gösterilmesini ve buna aykırı girişimlerin hükümsüz bırakılmasını ve bu suretle hak ve adalete dayanan bir karar alınmasını bekleriz.

B. Siyasal egemenlik ve meşruiyet

2, 5 ve 8. maddeler.

2. Osmanlı toplumunun bütünlüğünün ve millî bağımsızlığımızın sağlanması ve yüce hilafet ve padişahlık makamının korunması için millî güçleri yapıcı ve millî iradeyi hâkim kılmak, kesin esastır.

5. Osmanlı hükümeti bir dış baskı karşısında ülkemizin herhangi bir parçasını terk veya ihmal etmek mecburiyetinde bulunduğu takdirde hilafet ve saltanat makamıyla vatan ve milletin korunması ve bütünlüğünü sağlayacak her türlü tedbir alınmıştır.

8. Milletlerin kendi kaderlerini kendilerinin belirttikleri bu tarihsel çağda Hükümeti Merkeziyemizin millî iradeye bağlı olması zorunludur. Çünkü millî iradeye dayanmayan herhangi bir hükümet kurulunun kendine göre ve kişisel kararlarına ulusça uyulmadıktan başka dışarıda da geçerli olmadığı ve olamayacağı şimdiye kadar belgelenmiş, işlev ve sonuçlarıyla tanıtlanmıştır. Bundan dolayı ulusun içinde bulunduğu sıkıntı ve kuşkudan kurtulmak çarelerine kendisinin girişmesine gerek kalma dan Hükümeti Merkeziyemizin Milli Meclisi hemen ve bir an kaybetmeden toplaması ve bu suretle ulusun kaderi ve ülke için alacağı bütün kararları Milli Meclis’in denetimine sunması zorunludur.

C. Toplumsal düzen ve hukuk

4 ve  9. maddeler.

4. Öteden beri aynı vatan içinde birlikte yaşadığımız Müslüman olmayan bütün unsurların her türlü hukuku, eşitlikleri tamamıyla korunmuş olduğundan adı geçen unsurlara siyasî hâkimiyet ve toplum dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilmesi kabul edilmeyecektir.

9. Vatan ve Milletimizin uğradığı işkence ve elemlerle ve tamamen aynı amaç ve niyetle millî vicdandan doğan millî ve vatanî derneklerin birleşmesinden meydana gelen bütün toplum bu kere (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) unvanıyla adlandırılmıştır. Bu dernek, her türlü particilik akımlarından ve kişisel ihtiraslardan tamamıyla uzak ve arınmıştır. Bütün Müslüman vatandaşlarımız bu cemiyetin tabiî üyelerindendir.

D. Örgütlenme ve iktidar

9 ve 10. maddeler.

9. Vatan ve Milletimizin uğradığı işkence ve elemlerle ve tamamen aynı amaç ve niyetle millî vicdandan doğan millî ve vatanî derneklerin birleşmesinden meydana gelen bütün toplum bu kere (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) unvanıyla adlandırılmıştır. Bu dernek, her türlü particilik akımlarından ve kişisel ihtiraslardan tamamıyla uzak ve arınmıştır. Bütün Müslüman vatandaşlarımız bu cemiyetin tabiî üyelerindendir.

10. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin 4 Eylül 1919 tarihinde Sivas şehrinde toplanan genel kongresi tarafından kutsal amacını izlemekle genel kuruluşları idare için bir temsil heyeti seçilmiş ve köylerden il merkezlerine kadar bütün milli kuruluşlar güçlendirilmiş ve birleştirilmiştir.

Bu yapı, Beyannamenin yalnızca “işgale karşı direniş bildirisi” olmadığını göstermektedir.

3. “Vatan” Kavramı: Coğrafyanın Siyasallaştırılması

Beyannamenin birinci maddesi, Mondros Mütarekesi’nin imzalandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırları esas almaktadır.

1. Yüce Osmanlı Devletiyle İtilaf devletleri arasında resmi olarak kabul edilmiş mütarekenamenin onaylandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlarımız içinde kalan ve her noktasına güçlü İslam çoğunluğu yerleşmiş bulunan Osmanlı ülkesi kesimleri, birbirinden ve Osmanlı topluluğun-dan ayrılması mümkün olmayan ve hiçbir sebeple, bölünme kabul etmez bir bütün oluşturur. Sözü edilen ülkelerde yaşayan bütün İslam unsurları birbirlerine karşılıklı saygı ve fedakârlık duygularıyla dolu sosyal ve kanunî haklarıyla çevre şartlarına bütünüyle saygılı öz kardeştirler.

“Osmanlı ülkesi kesimleri … bölünme kabul etmez bir bütün oluşturur.” [6]

Bu ifade son derece önemlidir. Çünkü metin, vatanı yalnızca etnik veya kültürel bir kategori olarak değil, belirli bir tarihsel-siyasal coğrafya olarak tanımlamaktadır.

TBMM’nin 2015 tarihli Millî Egemenlik Belgeleri derlemesinde Beyannamenin Osmanlıca aslı 28-29. sayfalarda, günümüz Türkçesi 30-31. sayfalarda yayımlanmıştır. Birinci madde özellikle 30. sayfada vatanın bütünlüğünü ve Müslüman nüfusun toplumsal birlik anlayışını vurgulamaktadır. [7]

Burada tarihsel coğrafya açısından üç unsur görülmektedir: sınır, nüfus, tarihsel hak.

Böylece coğrafya → vatan → siyasal hak zinciri kurulmaktadır.

Bu yaklaşım daha sonra Misak-ı Millî’de farklı biçimde sistemleştirilecek olan sınır anlayışının da önemli öncüllerinden biridir.

4. “Millî İrade” Kavramı: Meşruiyetin Kaynağının Değişmesi

Beyannamenin en önemli kavramlarından biri irade-i milliyedir.

İkinci maddede millî güçlerin etkin, millî iradenin ise hâkim kılınması kesin esas olarak belirlenmiştir. [8]

Buradaki dönüşüm, Osmanlı siyasal düzeni açısından son derece önemlidir.

Çünkü metin bir yandan: Osmanlı Devleti’nin bütünlüğünü, hilafeti, saltanatı korumayı savunurken diğer yandan devlet yönetiminin meşruiyetini millî iradeye bağlamaktadır.

Bu sebeple Sivas Beyannamesi’ni doğrudan “cumhuriyetçi bir anayasa metni” olarak nitelendirmek anakronik olur. Ancak onu yalnızca “saltanat yanlısı bir belge” olarak değerlendirmek de metnin siyasî yeniliğini görmezden gelmek olur.

Daha doğru yaklaşım şudur: Beyanname, Osmanlı monarşik meşruiyet çerçevesinin içinde millî iradeyi yükselterek yeni bir siyasal meşruiyet alanı açmıştır.

Bu sebeple metin, 1919’un şartları içerisinde bir geçiş belgesi niteliğindedir.

5. Saltanat ve Hilafet: Muhafazakâr Dil ile Devrimci Siyaset Arasındaki Gerilim

Beyannamenin dikkat çekici özelliklerinden biri, millî iradeyi savunurken aynı zamanda “hilafet ve saltanat makamının korunması“nı açıkça ifade etmesidir. [9]

Bu durum bazen tarih yazımında bir çelişki olarak değerlendirilmiştir.

Oysa 1919 bağlamında bu iki kavramın aynı metinde bulunması anlaşılabilir bir siyasal stratejidir.

Mustafa Kemal ve Kongre kadrosu henüz: Osmanlı Devleti’nin hukukî varlığını reddetmemekte, padişahlığı kaldırma hedefini açıklamamakta, hilafeti tasfiye etmeyi gündeme getirmemekteydi.

Bunun yerine mücadele, devleti kurtarma ve vatanı koruma çerçevesinde meşrulaştırılmaktadır.

Dolayısıyla burada bir “ikili dil” kullanılmaktadır:

Geleneksel meşruiyet: Hilafet + saltanat + Osmanlı Devleti.

Yeni meşruiyet: Millet + millî irade + temsil + kongre.

Sivas Beyannamesi’nin tarihsel önemi tam da bu iki meşruiyet biçimini aynı metinde bir araya getirmesidir.

6. Manda ve Himaye Meselesi: Bağımsızlığın Sınırı

Sivas Kongresi’nin en çok tartışılan konularından biri Amerikan mandası meselesidir.

Kongrede Amerikan mandasını isteyen bir muhtıra yirmi beş delege tarafından imzalanmış, konu sert tartışmalara yol açmış ve reddedilmiştir. [10]

Burada eleştirel tarih yöntemi açısından önemli bir noktaya dikkat etmek gerekmektedir:

Manda tartışmasını yalnızca “bağımsızlık isteyenler ile bağımsızlık istemeyenler” şeklinde basitleştirmek doğru değildir.

Manda fikrini savunanların önemli bir bölümü, içinde bulunulan askerî ve ekonomik şartlar altında Amerikan desteğinin ülkenin parçalanmasını önleyebileceğini düşünmektedirler.

Dolayısıyla tartışmanın gerçek ekseni: Bağımsızlık mı manda mı? sorusundan ziyade, Bağımsızlık hangi araçlarla ve hangi uluslararası güç dengesi içerisinde korunabilir? sorusudur.

Sivas Kongresi’nin sonucu, dış yardımın tamamen reddedilmesi değil, siyasî egemenlik ve vatan bütünlüğünü sınırlayacak bir vesayet ilişkisinin reddedilmesi şeklinde okunmalıdır.

Nitekim Erzurum Beyannamesi’nin 7. maddesinde bağımsızlık ve vatan bütünlüğü korunmak şartıyla teknik, sanayi ve ekonomik yardım alınabileceği belirtilmiştir. [11]

7. Milletimiz insancıl, çağdaş amaçları yücelten ve fenne uygun, sanat ile ilgili ve ekonomik durum ve gereksinmemizi değerlendirir. Bundan dolayı devletimizin ve milletimizin iç ve dış bağımsızlığı ve vatanımızın bütünlüğü saklı kalmak koşulu ile altıncı maddede açıklanan sınır içerisinde millî esaslara saygılı ve ülkemize karşı yayılma isteği beslemeyen herhangi bir devletin fenne uygun, sanat ile ilgili ekonomik yardımı- nı kıvançla karşılarız ve bu hakça ve insanca koşulları içeren bir barışın da ivedi karar altına alınması insanlığın esenliği ve dünyanın dirlik ve düzenliği adına alacağımız milli isteğimizdir.

Bu ayrım önemlidir. Yardım ≠ vesayet.

7. Gayrimüslimler Meselesi: Hukuk, Eşitlik ve Siyasal Egemenlik

Beyannamenin dördüncü maddesi, Müslüman olmayan unsurların hukuk ve eşitliklerinin korunacağını belirtirken, siyasî egemenliği ve toplumsal dengeyi bozacak ayrıcalıklara karşı çıkmaktadır. [12]

Bu madde iki farklı düzlemi birbirinden ayırmaktadır:

1. Hukukî hakların korunması

Gayrimüslimlerin can, mal ve hukuk güvenliği.

2. Siyasal imtiyazların reddi

Yabancı müdahalesine veya ayrıcalıklı siyasal statüye yol açabilecek düzenlemelerin reddedilmesi.

Bu ayrım, dönemin Osmanlı millet sistemi, kapitülasyonlar ve azınlık hakları tartışmaları dikkate alınmadan anlaşılamaz.

Beyanname böylece “eşit hukuk” ile “siyasal egemenlik” arasında bir denge kurmaya çalışmaktadır.

Ancak eleştirel tarih açısından burada önemli bir sınırlılık da vardır: Metnin vatandaşlık dili henüz modern, dünyevi ve birey merkezli yurttaşlık kavramına ulaşmış değildir. “Müslüman vatandaşların” cemiyetin doğal üyeleri olduğu yönündeki ifade, dönemin toplumsal-siyasal kategorilerinin hâlâ güçlü biçimde dinî kimlik üzerinden kurulduğunu göstermektedir. [13]

Bu sebeple Beyannameyi doğrudan 20. yüzyılın sonraki vatandaşlık anlayışıyla özdeşleştirmek anakronik olur.

8. Kuvayı Milliye: Meşru Direnişin Kurumsallaşması

Üçüncü madde, Aydın, Manisa ve Balıkesir cephelerindeki millî mücadeleyi örnek göstererek birleşik savunma ve direnişi meşru kabul etmektedir. [14]

Burada önemli bir siyasal dönüşüm meydana gelmektedir.

Yerel silahlı direnişler: yerel tepki → millî savunma → meşru siyasî araç haline getirilmektedir.

Bu sebeple Kuvayı Milliye sadece askerî bir yapı değildir.

Aynı zamanda: merkezî hükümete alternatif bir otorite, yerel toplumların kendini savunma mekanizması, millî iradenin sahadaki silahlı biçimi olarak ortaya çıkmaktadır.

9. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Dağınık Toplumdan Siyasal Örgüte

Beyannamenin dokuzuncu maddesi, çeşitli millî ve vatanî cemiyetlerin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildiğini ilan etmektedir. [15]

Bu kararın sosyolojik önemi büyüktür.

1919 öncesinde direniş: İzmir’de, Balıkesir’de, Erzurum’da, Trabzon’da, İstanbul’da, Kilikya’da, Karadeniz’de farklı örgütler ve yerel aktörler tarafından yürütülmekteydi.

Sivas Kongresi bunları ortak bir siyasî çatıya bağlamıştır. Bu sebeple Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin kuruluşu, toplumsal hareketliliğin kurumsallaştırılması açısından değerlendirilmelidir.

10. Temsil Heyeti: Kongreden İktidara Geçiş

Beyannamenin onuncu maddesi Temsil Heyeti’nin seçilmesini ve millî teşkilatların köylerden vilayet merkezlerine kadar güçlendirilip birleştirilmesini öngörmektedir. [16]

Bu karar, Sivas Kongresi’nin en kritik kurumsal sonucudur.

Çünkü burada yalnızca: “Millet mücadele edecektir.” denilmemektedir.

Aynı zamanda: Bu mücadeleyi yönetecek temsilî bir organ kurulmuştur.

Bu sebeple Temsil Heyeti’ni sadece “kongre sekretaryası” gibi değerlendirmek doğru değildir.

Nitekim kongre sonrasında Ali Fuat Paşa’nın Batı Anadolu Umum Kuvayı Milliye Komutanlığı’na getirilmesi, Temsil Heyeti’nin fiilî yürütme gücüne dönüşmeye başladığını göstermektedir. [17]

Bu gelişme, daha sonra Ankara’da TBMM hükümetinin kurulacağı siyasal gelişmenin önemli bir ara aşamasıdır.

11. Tarihsel Coğrafya Açısından Sivas

Sivas’ın kongre merkezi olarak seçilmesi tesadüfî değildir.

Sivas: Anadolu’nun merkezî ulaşım güzergâhları üzerinde, Doğu ile Batı Anadolu arasında, Karadeniz ve İç Anadolu bağlantılarına sahip, İstanbul’dan görece uzak, askerî ve idarî açıdan önemli bir konuma sahiptir.

Amasya Tamimi’nde Sivas’ın Anadolu’nun “en emin” yerlerinden biri olarak görülmesi de bu coğrafi düşünceyi yansıtmaktadır. [18]

Dolayısıyla Sivas’ın seçilmesi üç anlam taşımaktadır: Coğrafî merkezilik → güvenlik → siyasî temsil.

Sivas böylece sadece kongrenin toplandığı şehir değil, Anadolu’nun siyasî merkezileşme sürecinin sembolik mekânı hâline gelmiştir.

12. Sosyolojik Boyut: “Millet” Nasıl İnşa Edildi?

Sivas Beyannamesi’nde “millet” hazır ve değişmez bir sosyolojik gerçeklik olarak değil, belirli söylemler aracılığıyla oluşturulan bir siyasal topluluk olarak ortaya çıkmaktadır.

Bu topluluğun birleştirici unsurları: ortak vatan, ortak tehlike, ortak tarih, karşılıklı fedakârlık, millî irade, örgütlenme, savunma olarak tespit edilmiştir.

Beyanname böylece farklı bölgesel toplulukları tek bir siyasî özne hâline getirmeye çalışmıştır.

Buradaki kritik kavram “millî uyanış“tır.

Beyannamenin girişinde kongrenin, iç ve dış tehlikelerin meydana getirdiği “millî uyanış“tan doğduğu ifade edilmektedir. [19]

Bütün milletçe bilinen dış ve iç tehlikelerin doğurmuş olduğu millî uyanıştan doğan kongremiz aşağıdaki kararları almıştır.

Dolayısıyla “millet“, yalnızca nüfus toplamı değildir. Tehlike karşısında siyasallaşan toplumsal iradedir.

13. Semboller ve Anlamları

14. Kişiler ve Kurumlar

Mustafa Kemal Paşa

Sivas Kongresi bağlamında Mustafa Kemal’in rolü yalnızca kongre başkanlığı değildir.

O: kongrenin toplanmasını sağlayan, farklı cemiyetleri ortaklaştıran, Temsil Heyeti’nin başında bulunan, İstanbul hükümetiyle mücadele eden, millî irade söylemini siyasî programa dönüştüren başlıca aktördür.

Hareketin toplumsal tabanı: yerel eşraf, belediyeler, Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri, askerî kadrolar, din adamları, gazeteciler, eski mebuslar, bölgesel direniş örgütleri gibi çok çeşitli aktörlerden meydana gelmektedir.

Rauf Bey

Rauf Bey, Erzurum ve Sivas kongreleri arasında önemli bir siyasî bağlantı unsurudur.

Özellikle eski Osmanlı devlet yapısı ile Anadolu hareketi arasındaki geçişi temsil eden aktörlerden biridir.

Bekir Sami Bey, Mazhar Müfit Bey ve diğer delegeler

Delegeler, Anadolu hareketinin tek merkezden yönetilen bir yapı olmadığını göstermektedir.

Kongrede farklı: bölgesel, siyasî, askerî, toplumsal çıkarlar temsil edilmiştir.

Nitekim tarih araştırmaları kongre delegelerinin sayısı, temsil ettikleri bölgeler ve katılım biçimleri konusunda önemli farklılıklar bulunduğunu göstermektedir. [20]

15. İstanbul Hükümeti ve Damat Ferit Paşa

Sivas Kongresi’nin karşısındaki temel siyasî güç İstanbul hükümetidir. Damat Ferit Paşa hükümeti, Anadolu hareketini devlet otoritesine karşı bir tehdit olarak görmektedir.

Kongrenin bastırılması için Ali Galip olayı bunun en önemli örneklerinden biridir. Ali Galip’in Sivas üzerine yürütülmeye çalışılması, merkezî hükümetin Anadolu’daki kongre hareketini denetleme teşebbüslerinden biridir. Teşebbüsün başarısız olması, Temsil Heyeti’nin siyasî ağırlığını artırmıştır. [21]  

Daha sonra İstanbul ile haberleşmenin kesilmesi ve Damat Ferit hükümetinin istifası, Sivas Kongresi’nin yalnızca fikri değil, doğrudan siyasî sonuçlar doğuran bir güç merkezi hâline geldiğini göstermiştir. [22]

16. Kongrenin Tepkileri ve Yansımaları

Sivas Kongresi’nin etkileri birkaç düzeyde ortaya çıkmıştır.

1. Anadolu’da

Müdafaa-i Hukuk örgütlerinin birleşmesi, millî hareketin daha koordineli hâle gelmesini sağlamıştır.

2. İstanbul’da

İstanbul hükümeti Anadolu üzerindeki otoritesini kaybetmeye başlamıştır.

3. Uluslararası düzeyde

İtilaf Devletleri Anadolu’daki hareketin artık yalnızca yerel bir direniş olmadığını fark etmek durumunda kalmıştır.

4. Basın alanında

İrade-i Milliye gazetesinin çıkarılması kararı, siyasî mücadelenin basın ve kamuoyu alanına taşınmasını sağlamıştır. [23]  

Bu gelişme, modern siyasal hareketlerin yalnızca askerî ve idarî kurumlarla değil, kamuoyu üretimiyle de şekillendiğini göstermektedir.

17. Eleştirel Tarih Açısından Sivas Beyannamesi

Sivas Beyannamesi üzerine tarih yazımında iki uç yaklaşım görülebilir.

Birinci yaklaşım, metni doğrudan Cumhuriyet’in kuruluş belgesi olarak yorumlama eğilimindedir.

İkinci yaklaşım ise onu Osmanlı devlet bütünlüğünü savunan geleneksel bir metin olarak değerlendirebilir.

Her iki yaklaşım da metnin tamamını açıklamakta yetersizdir.

Çünkü 1919’da henüz: saltanat kaldırılmamış, hilafet kaldırılmamış, Cumhuriyet ilan edilmemiş, TBMM açılmamış, Misak-ı Millî kabul edilmemiştir.

Buna rağmen: millî irade, temsil, millet, meşruiyet, millî teşkilat, Temsil Heyeti gibi kavramlar siyasal pratiğin merkezine yerleşmektedir.

Bu sebeple Beyannameyi sonradan gerçekleşecek gelişmelerin tamamını önceden ilan eden bir belge olarak okumak anakroniktir.

Daha doğru okuma şudur:

Sivas Beyannamesi, Osmanlı siyasal düzeninin çözülme döneminde ortaya çıkan iktidar boşluğunu millî irade ve temsil kavramlarıyla doldurmaya çalışan bir geçiş programıdır.

18. Sivas Beyannamesi ve Millî Egemenliğe Giden Hat

Belgenin tarihsel çizgisi şu şekilde kurulabilir:

Amasya Tamimi (22 Haziran 1919)

↓
Erzurum Kongresi (23 Temmuz–7 Ağustos 1919)

↓
Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919)

↓
Temsil Heyeti’nin ülke ölçeğinde siyasî aktör hâline gelmesi

↓
Amasya Görüşmeleri (20–22 Ekim 1919)

↓
Misak-ı Millî (1920)

↓
TBMM’nin açılması (23 Nisan 1920)

↓
Millî egemenlik esasına dayanan yeni devlet düzeni

Bu çizgide Sivas Kongresi bir eşiktir.

Erzurum’daki bölgesel örgütlenme ile Ankara’daki millî meclis hükümeti arasında önemli bir geçiş noktasıdır.

TBMM’nin kendi yayımladığı Millî Egemenlik Belgeleri derlemesi de Havza, Amasya, Erzurum ve Sivas belgelerini Misak-ı Millî ile birlikte millî egemenliğin gelişimindeki kilometre taşları olarak değerlendirmektedir. [24]

19. Beyannamenin Tarihsel Önemi

Sivas Kongresi Beyannamesi’nin önemi beş başlıkta toplanabilir:

1. Coğrafî bütünlük

Vatan kavramı belirli tarihsel sınırlar içerisinde tanımlanmıştır.

2. Siyasal bütünlük

Yerel cemiyetler Anadolu ve Rumeli çapında tek bir örgütte birleştirilmiştir.

3. Meşruiyet

Millî irade devlet yönetiminin temel meşruiyet ölçütlerinden biri hâline getirilmiştir.

4. Kurumsallaşma

Temsil Heyeti, millî hareketin merkezî organı hâline gelmiştir.

5. Bağımsızlık

Manda ve dış vesayet düşüncesi reddedilerek siyasî egemenliğin korunması esas alınmıştır.

Sonuç

Sivas Kongresi Beyannamesi, Türk Millî Mücadele tarihinin yalnızca askerî direniş boyutunu değil, siyasî, hukukî, toplumsal ve coğrafî yeniden yapılanmasını anlamak bakımından temel kaynaklardan biridir.

Beyanname bir taraftan Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü, hilafet ve saltanat makamını savunurken, diğer taraftan millî iradeyi siyasî meşruiyetin merkezine yerleştirmiştir. Bu iki unsurun aynı belgede bulunması bir çelişkiden çok, 1919’un geçiş döneminin karakteristik özelliğidir.

Metin henüz Cumhuriyet’i ilan etmez; fakat Cumhuriyet’e giden siyasî zemini hazırlayan kavramları güçlendirir.

Henüz saltanatı kaldırmaz; fakat yönetimin millet iradesine tabi olması gerektiğini savunur.

Henüz TBMM’yi kurmaz; fakat Temsil Heyeti aracılığıyla alternatif bir siyasî merkez oluşturur.

Henüz Misak-ı Millî’yi ortaya koymaz; fakat Mondros sınırlarını esas alan vatan tasavvuruyla onun fikri ve siyasî zeminini güçlendirir.

Dolayısıyla Sivas Beyannamesi’nin tarihsel anlamı, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin tek başına başlangıç noktası olması değil; eski siyasal meşruiyet biçimleri ile yeni millî egemenlik anlayışının aynı metin içerisinde karşılaşmasını sağlamasıdır.

Eleştirel tarih açısından en önemli sonuç da budur: Sivas Kongresi, hazır ve tamamlanmış bir “Cumhuriyet projesinin” ilanı olmaktan ziyade, savaş, işgal, devlet otoritesinin zayıflaması, yerel direnişler, uluslararası baskı ve temsil bunalımının içinden yeni bir siyasal düzenin adım adım inşa edildiği tarihsel laboratuvardır.

Bu açıdan 11 Eylül 1919 tarihli Beyanname, “vatanın kurtarılması” ile “iktidarın yeniden tanımlanması” gelişmelerini aynı siyasî metinde birleştiren bir kurucu belgedir.

Dipnotlar

[1] Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, der. Sefer Yazıcı, TBMM Basımevi, Ankara, Ağustos 2015, Eserde Amasya Tamimi’nin günümüz Türkçesi 13–14. sayfalardadır.

[2] Haluk Selvi, “Sivas Kongresi” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 37, İstanbul, 2009.

[3] Selvi, “Sivas Kongresi.”

[4] Selvi, “Sivas Kongresi.”

[5] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, s. 23–25, 30–31.

[6] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, 30.

[7]    A.g.e.,  s. 30.

[8]   A.g.e., s. 30.

[9]   A.g.e., s. 30.

[10] Selvi, “Sivas Kongresi.”

[11] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, s. 24.

[12]  A.g.e., s. 30–31.

[13]  A.g.e., s. 31.

[14]  A.g.e., s. 30.

[15]  A.g.e., s. 31.

[16]  A.g.e., s. 31.

[17] Selvi, “Sivas Kongresi.”

[18] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, s. 13.

[19]   A.g.e., 30.

[20] Fatih M. Sancaktar, “Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919) Delegelerine Dair Bazı Tespitler” Tarih Dergisi, Sayı: 71 (28 Ağustos 2020), s. 473-496.

[21] Selvi, “Sivas Kongresi.”

[22]   A.g.e.

[23]   A.g.e.

[24] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, s. 3–5.

Kaynakça

Kemal ATATÜRK, Nutuk, Cilt: III Vesikalar, M. E. B. Devlet Kitapları, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1982, s. 945-949, Vesika: 54

Mazhar Müfit KANSU, Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1997, s. 207-221

Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, Derleyen Sefer Yazıcı, TBMM Basımevi, Ankara, 2015.

Fatih M. Sancaktar, “Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919) Delegelerine Dair Bazı Tespitler” Tarih Dergisi, Sayı: 71 (28 Ağustos 2020), s. 473-496.

Haluk Selvi, “Sivas Kongresi” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 37, İstanbul, 2009.

S. Esin Dayı, “Erzurum Kongresi Beyannamesinden Sivas Kongresi Beyannamesine”, Sivas Kongresi II. Uluslararası Sempozyumu (2 Eylül 2023-Sivas), Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı, 2004, s. 53-68.

Firdes Temizgüney, “Sivas Kongresi”, Atatürk Ansiklopedisi, 28 Şubat 2021

Özet

Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Milli Mücadele’nin askerî bakımdan kesin sonuç üreten en önemli safhasıdır. 26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz, 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da gerçekleşen Başkomutanlık Meydan Muharebesi ve ardından gelen takip harekâtıyla Yunan ordusunun Anadolu’daki askerî varlığının tasfiyesine dönüşmüştür. Bu dönemde Fahrettin Altay Paşa’nın komuta ettiği 5. Süvari Kolordusu, Yunan ordusunun gerilerine sızarak ulaştırma ve haberleşme hatlarını kesmiş, çekilme yollarını tehdit etmiş ve takip harekâtında belirleyici bir rol üstlenmiştir.

Bu makalenin amacı, Büyük Taarruz’u yalnızca bir askerî zafer olarak değil, mekân, insan, kurum, komuta, lojistik, hafıza, sembol ve siyasal meşruiyet ilişkileri içerisinde incelemektir. Çalışmanın temel birincil kaynağı Fahrettin Altay’ın 10 Yıl Savaş ve Sonrası, 1912–1922 adlı hatıratıdır. Altay’ın anlatısı, doğrudan olayların içinde bulunmuş bir kolordu komutanının tanıklığı olması bakımından büyük değer taşımaktadır. Bununla birlikte hatıratın olaylardan yıllar sonra kaleme alınmış olması, kişisel hafıza, seçici hatırlama, kendini konumlandırma ve geriye dönük anlamlandırma sorunlarını da beraberinde getirmektedir.

Makalenin temel tezi, Altay’ın hatıralarında Büyük Taarruz’un yalnızca cephede kazanılmış bir muharebe olarak değil, sürat, hareketlilik, coğrafyaya hâkimiyet, komuta koordinasyonu, askerî disiplin ve millî iradenin birleşmesiyle ortaya çıkan stratejik bir dönüşüm olarak temsil edildiğidir. Özellikle süvari, Altay’ın anlatısında klasik bir savaş sınıfı olmaktan çıkarak hareket, haberleşme, kuşatma, psikolojik üstünlük ve stratejik derinlik kavramlarının taşıyıcısı hâline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler: Fahrettin Altay, Büyük Taarruz, Başkomutanlık Meydan Muharebesi, 5. Süvari Kolordusu, Dumlupınar, Kocatepe, Sincanlı Ovası, askerî tarih, tarihsel coğrafya, Millî Mücadele, hatırat, eleştirel tarih.

GİRİŞ

26 Ağustos 1922 sabahı başlayan Büyük Taarruz, Millî Mücadele’nin askerî kaderini değiştiren bir stratejik harekât olmuştur. Türk ordusu yaklaşık bir yıl boyunca Sakarya Zaferi sonrasında yeniden teşkilatlanmış, insan gücü, silah, mühimmat, iaşe ve ulaştırma bakımından eksikliklerini gidermeye çalışmış ve kesin sonuçlu bir taarruz için hazırlanmıştır. 26 Ağustos’ta başlayan harekât 30 Ağustos’taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile kesin bir aşamaya ulaşmış; 1 Eylül’de verilen takip emriyle Yunan ordusunun Anadolu’dan çıkarılması hedefi doğrudan takip harekâtına dönüşmüştür. Resmî askerî tarih anlatılarında Büyük Taarruz’un planında baskın, kuvvetlerin belirli bir bölgede yoğunlaştırılması ve Yunan ordusunun geri çekilme yollarının kesilmesi temel unsurlar arasında gösterilmektedir.

Bu olayın hatırat kaynakları içerisindeki önemli tanıklarından biri Fahrettin Altay’dır. Altay, savaşın doğrudan karar ve uygulama mekanizmalarından birinin içinde yer almış; 5. Süvari Kolordusu’na komuta etmiştir. Dolayısıyla onun anlatısı yalnızca “savaşı gören” bir kişinin tanıklığı değildir. Altay aynı zamanda savaşın planlanması, birliklerin intikali, süvari harekâtı, düşman gerisine sızma ve takip safhasının komutanlarından biridir.

Altay’ın hatıratının özel niteliği, kendisinin de ifade ettiği üzere, gördüklerini ve yaşadıklarını tarih sırasıyla aktarma iddiasıdır. Bununla birlikte tarihçinin görevi, hatıratın “gerçeği söylediği” varsayımından hareket etmek değil, hatıratın nasıl bir gerçeklik kurduğunu sorgulamaktır. Bu sebeple Altay’ın anlatısı üç düzlemde okunmalıdır:

1. Olayın kendisi,
2. Olayın Altay tarafından hatırlanışı,
3. O hatırlamanın sonraki kuşaklara hangi anlamı aktardığı.

Bu üç düzlem birbirinden ayrılmadığında hatırat ile tarihsel gerçeklik birbirine indirgenmiş olur.

1. FAHRETTİN ALTAY’IN HATIRATINDA TARİHSEL TANIKLIK VE HAFIZA

Fahrettin Altay’ın 10 Yıl Savaş ve Sonrası adlı eseri, Balkan Savaşları’ndan Millî Mücadele’nin sonuna kadar uzanan geniş bir askerî-siyasî tecrübe alanını kapsamaktadır.

Altay’ın hatıraları, geleneksel savaş tarihinden farklı olarak yalnızca “hangi birlik nerede savaştı?” sorusuna cevap vermemektedir. Komutanların davranışları, askerlerin psikolojisi, ulaşım sorunları, coğrafî şartlar, haberleşme, yerel halkın tutumu ve komutanlar arasındaki ilişkiler anlatının içerisinde yer almaktadır.

Bu durum hatıratı sosyal tarih açısından da önemli hâle getirmektedir. Ancak hatıratın temel sınırlılığı unutulmamalıdır: Hatıra, olayın kendisi değildir.

Altay 1922’de yaşadığı olayları daha sonraki yıllarda yeniden kurmaktadır. Bu sebeple anlatı, olayların kronolojik sıralamasını korusa bile sonradan kazanılmış anlamların geçmişe aktarılması ihtimalini taşımaktadır.

Bu bakımdan Altay’ın hatıralarındaki “Büyük Zafer“, yalnızca 1922 yılındaki bir askerî sonuç değil, Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra anlamı daha da belirginleşen bir tarihsel dönüm noktasıdır.

2. BÜYÜK TAARRUZ’UN STRATEJİK ARKA PLANI

Sakarya Meydan Muharebesi’nin ardından Türk ve Yunan orduları arasında yaklaşık bir yıllık bir hazırlık dönemi olmuştur. Bu dönem, yüzeysel olarak bir “bekleme dönemi” gibi görünse de gerçekte Türk ordusunun yeniden yapılanma dönemidir.

Türk tarafında üç temel problem bulunmaktadır: insan gücü, silah ve mühimmat, lojistik ve ulaştırma.

Bunlara bir de stratejik problem eklenmiştir: Kesin sonuçlu taarruz nerede yapılacaktır?

Büyük Taarruz’un başarısının temelinde, Yunan ordusunun savunma sisteminin belirli bir noktada aşılması ve Türk ordusunun esas kuvvetlerinin bu bölgede yoğunlaştırılması bulunmaktadır.

Resmî askerî kaynaklar, 26 Ağustos taarruzunda Türk ordusunun ağırlık merkezinin Afyonkarahisar’ın güneyindeki bölgede oluşturulduğunu ve Yunan ordusunun gerilerine yönelik süvari harekâtının planın tamamlayıcı unsuru olduğunu belirtmektedir.

Altay’ın hatıratındaki önemli meselelerden biri de bu stratejik tasarımın hareket unsurudur.

Süvari burada yalnızca piyadenin önünden giden bir kuvvet değildir.

Süvari: keşif + kuşatma + haberleşme kesme + ulaşım hatlarını tahrip + psikolojik baskı + takip görevlerinin tamamını üstlenmektedir.

3. TARİHSEL COĞRAFYA: AFYON–SİNCANLI–DUMLUPINAR HATTI

Büyük Taarruz’un anlaşılması için haritaya bakmak yeterli değildir; arazinin askerî davranış üzerindeki etkisinin incelenmesi gerekmektedir.

Afyonkarahisar, Dumlupınar, Sincanlı Ovası, Ahır Dağları, İlbulak Dağı ve Uşak istikameti, birbirinden bağımsız yerler değildir. Bunlar bir harekât coğrafyası meydana getirmektedir.

Türk stratejisinin önemli unsurlarından biri, Yunan ordusunun cephe hattını yalnızca önünden değil, arkasından da tehdit etmektir.

Bu noktada 5. Süvari Kolordusu’nun Ahır Dağları üzerinden geçirilmesi son derece önemlidir.

Altay’ın anlatısı, coğrafyanın askerî bir “engel” olmaktan çıkarılıp stratejik avantaja dönüştürüldüğünü göstermektedir. Süvarilerin sarp geçitlerden geçirilmesi, Yunan savunmasının beklemediği bir doğrultudan geriye sarkmayı mümkün kılmıştır. Altay’ın ilgili anlatısı 1970 baskısında özellikle 331–332. sayfalardaki bölümle ilişkilendirilmektedir. Nitekim Büyük Taarruz üzerine yapılan çalışmalarda da Altay’ın bu bölümüne atıf yapılmaktadır:

“Süvari Kolordusu da aynı gece hareketle 24 Ağustos akşamı kötü yollardan Sandıklı’ya vardı. Sandıklı’ya vardığımız zaman Afyon güneyindeki dağların hâkim tepelerinin düşman tarafından iyice tahkim edildi­ğini ve üstün kuvvetlerle tutulduğunu gördük.

Kafalarımız düşmanın açığını yakalayıp ve kahredici darbeyi bir an önce indirebilmenin çarelerini araştırmakla meşguldü, düşündüğümüz tek şey ise zaferdi.

Bundan önceki bir önemli olayda olduğu gibi bu sefer de gene keşif birliklerine görev verirken bir taraftan da kendim keşfe çıktım. Yaptığım bu keşifler sırasında Çiğiltepe batısında Ahir dağlarında ormanlık ve sarp arazide Yörük Mezarından geçerek Sinanpaşa Ovası’na inen bir patikanın mevcudiyetini öğrendim. Şunu da anlamıştım ki bu gedik düşman tarafından tahkim edilmekte ihmale uğramıştır.

Bu yolun Sinanpaşa Ovası’na çıktığı yerdeki Tokuşlar köyünde Haydar Ağa isminde birisi bizim 6. Tümen Komutanı Nazmi Beyle irtibatta bulunuyor, önemli haberleri bildiriyordu. Ona bir teğmen göndererek gediğin düşman tarafından nasıl muhafaza edildiğini sordurdum. Bir taraftan da Ordu Kumandanlığından piyadelerin cepheyi yarmalarına intizardan ise bu gece bu patikadan hareketime müsaade etmesini rica ettim. Muvafakat cevabını alınca da hiç vakit kaybetmeden I. Tümen ile 14. Tümeni birbiri ardından harekete geçirdim. 15 Kilometre gerideki 2. Tümen de bunları takip edecekti. Kılavuzların yardımı ile gece yürü­yüşüne koyularak süvari kolordusunun tek koldan ormanlık ve çok fena bir keçi yolundan ilerlemesi ve bu yürü­yüşü düşmandan saklayabilmek için ayrıca uğraşması hakikaten hayli güç oldu. I. Tümenin arkasında karargâh arkadaşlarımla giderken kolbaşına geçmek istedim, Uçurum ve karanlıklar arasında bu daracık yoldan ileri geçmem bile mesele oldu. Yolda keşiften dönmekte olan teğmene rastladım ve Haydar Ağadan aldığı bilgiyi sordum. Teğmenin anlattıklarından düşmanın yalnız gündüzleri bu gediği bir bölük süvari ile tuttuğu geceleri ise Sinanpaşa’ya çekildiği anlaşılıyordu. Sabahın erken saatlerinde I. Tümen kolbaşı vadinin ovaya çıktığı noktaya varmıştı, 14. Tümen de arkadan ilerlemekteydi.”

Burada tarihsel coğrafyanın temel ilkesi ortaya çıkmaktadır: Coğrafya savaşı belirlemez fakat savaşın mümkün olan ve olmayan hareketlerini belirler.

Ahır Dağları, Yunan açısından doğal koruma alanı olarak değerlendirilirken Türk komuta heyeti tarafından gizli geçiş güzergâhına dönüştürülmüştür.

Bu sebeple Büyük Taarruz’un başarısı yalnızca asker sayısıyla açıklanamaz.

4. 5. SÜVARİ KOLORDUSU VE FAHRETTİN ALTAY

Fahrettin Altay’ın anlatısının merkezinde 5. Süvari Kolordusu bulunmaktadır. Kolordunun görevi, klasik anlamda cephe savaşına katılmaktan çok daha geniştir.

Esas hedef: Yunan ordusunun gerisini parçalamaktır.

Bu sebeple Altay’ın askerî anlayışında “sürat” temel kavramlardan biridir.

Süvari: düşmanın haberleşmesini kesmek, demiryolunu tahrip etmek, köprüleri kullanılmaz hâle getirmek, telgraf hatlarını kesmek, çekilme yollarını kontrol etmek, düşman birlikleri arasında panik oluşturmak suretiyle Yunan ordusunun cephedeki direncini arkadan çözmeye başlamıştır.

Bu noktada 5. Süvari Kolordusu’nun harekâtı, modern savaşın “cephe” kavramının sınırlarını aşmaktadır. Savaş artık yalnızca iki ordunun karşı karşıya gelmesi değildir.

Cephe + cephe gerisi + ulaşım + haberleşme + psikoloji aynı savaş alanının parçaları hâline gelmiştir.

Altay’ın anlatısında süvari bu sistemin hareketli unsurudur.

5. 26 AĞUSTOS: BASKIN VE HAREKET

26 Ağustos sabahı Kocatepe’den başlayan taarruz, Türk ordusunun stratejik planının uygulamaya geçirilmesidir.

Resmî kaynaklara göre topçu ateşi erken saatlerde başlamış, ardından piyade birlikleri Yunan mevzilerine yönelmiştir. 5. Süvari Kolordusu ise Ahır Dağları’nı aşarak Yunan cephesinin gerisine sarkmıştır.

Bu durum iki ayrı hareketin birleşmesini ortaya çıkarmaktadır: Cepheden yarma ve geriden kuşatma.

Başarı bu ikisinin zamanlamasının birleşmesinden doğmuştur.

Altay’ın anlatısının askerî açıdan önemli yönlerinden biri, süvarilerin yalnızca düşmanla doğrudan çatışmaya girmediğini, savaşın iletişim ve ulaşım sistemini hedef aldığını göstermesidir.

Demiryolu burada stratejik bir semboldür. Demiryolu: ordu + ikmal + haberleşme + merkezî komuta + geri çekilme arasındaki bağlantıyı sağlayan damar konumundadır.

Bu damarın kesilmesi, Yunan ordusunun yalnızca fiziksel hareket kabiliyetini değil, komuta bütünlüğünü de zayıflatmıştır.

6. SİNCANLI OVASI: CEPHE GERİSİNİN SAVAŞ ALANINA DÖNÜŞMESİ

Süvari Kolordusu’nun Sincanlı Ovası’na çıkışı Büyük Taarruz’un en dikkat çekici harekâtlarından biridir.

Süvarilerin Yunan hatlarının arkasında görünmesi, düşmanın zihninde savaş alanının sınırlarını ortadan kaldırmıştır.

Artık Yunan askeri için güvenli bir “arka” bulunmamaktadır. Bu durum askerî psikoloji açısından önemlidir.

Çünkü bir ordunun savaşma gücü yalnızca silah ve asker sayısıyla değil, kaçış ve ikmal ihtimaline duyduğu güvenle de ilgilidir.

Süvari baskısı: güven duygusunu → belirsizliğe, düzeni → paniğe, geri çekilmeyi → dağılmaya dönüştürmüştür.

Altay’ın hatıralarında süvarinin hareketi bu sebeple yalnızca taktik bir başarı değildir. Bu aynı zamanda psikolojik savaştır.

7. DUMLUPINAR VE BAŞKOMUTANLIK MEYDAN MUHAREBESİ

26 Ağustos’taki yarma harekâtının ardından 27–29 Ağustos günlerinde Türk ordusunun hedefi, Yunan kuvvetlerinin düzenli biçimde geri çekilerek yeni bir savunma hattı kurmasını engellemektir.

30 Ağustos’ta Dumlupınar çevresinde savaş kesin sonuç aşamasına ulaşmıştır.

Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin stratejik anlamı, Yunan ordusunun ana kuvvetlerinin imha veya esir edilmesiyle ortaya çıkmıştır. 26–30 Ağustos arasındaki harekâtın temel stratejisi düşmanın ana kuvvetlerini imha etmektir ve 30 Ağustos’ta bu hedef gerçekleşmiştir.

Bu sebeple 30 Ağustos’u yalnızca “bir muharebe günü” olarak değerlendirmek eksiktir.

30 Ağustos: Büyük Taarruz’un askerî sonucunun kesinleştiği gün olduğu kadar, Yunan ordusunun Anadolu’da stratejik üstünlüğünün sona erdiği gündür.

8. “BAŞKOMUTANLIK” KAVRAMININ SİYASAL VE SEMBOLİK ANLAMI

“Başkomutanlık Meydan Muharebesi” adı yalnızca askerî bir isim değildir. Başkomutanlık kavramı, savaşın askerî ve siyasî iktidarının tek bir stratejik merkezde birleşmesini temsil etmektedir.

Bu merkez Mustafa Kemal Paşa’dır.

Fakat burada eleştirel tarih açısından önemli bir ayrım yapılmalıdır.

Zaferi yalnızca Mustafa Kemal’in şahsî iradesine indirgemek tarihsel süreci basitleştirir.

Çünkü savaşın gerçek yapısında: Mustafa Kemal Paşa, Fevzi Paşa, İsmet Paşa, Fahrettin Altay Paşa, Nurettin Paşa, Yakup Şevki Paşa, kolordu ve tümen komutanları, kurmay subaylar, erler, TBMM, cephe gerisindeki lojistik örgütlenme, Anadolu halkının üretim ve taşıma kapasitesi birlikte bulunmaktadır.

Resmî kaynaklar da Büyük Taarruz sırasında Genelkurmay Başkanlığını Fevzi Çakmak’ın, Batı Cephesi Komutanlığını İsmet İnönü’nün, 1. Orduyu Nurettin Paşa’nın, 2. Orduyu Yakup Şevki Paşa’nın ve Süvari Kolordusu’nu Fahrettin Altay’ın yönettiğini belirtmektedir.

Dolayısıyla Başkomutanlık kavramı, tek kişilik bir savaş değil, merkezî stratejik komuta ile kolektif askerî uygulamanın birleşimidir.

9. KİŞİLER VE TEMSİL ETTİKLERİ ANLAYIŞLAR

a. Mustafa Kemal Paşa: Stratejik irade

Altay’ın hatıralarındaki Mustafa Kemal, yalnızca emir veren bir başkomutan değildir.

O: risk alan, karar veren, coğrafyayı değerlendiren, komutanlar arasında koordinasyon sağlayan, zamanlamayı belirleyen bir stratejik aktör olarak görünmektedir.

Büyük Taarruz’un resmî tarih anlatılarında da Mustafa Kemal’in Kocatepe’den başlayarak savaşın kritik aşamalarında cepheye yakın biçimde harekâtı yönettiği vurgulanmaktadır.

b. Fevzi Paşa: Kurmay akıl

Fevzi Çakmak, ordunun genel stratejisinin ve kurmay koordinasyonunun temsilcisidir. Bu sebeple zaferin yalnızca ön cephedeki cesaretle değil, kurmay planlamasıyla da ilişkili olduğu görülmektedir.

c. İsmet Paşa: Cephe koordinasyonu

İsmet Paşa’nın rolü, farklı orduların ve birliklerin ortak strateji içerisinde hareket ettirilmesidir. Bu bakımdan “cephe komutanlığı“, stratejik kararın operasyonel düzeye aktarılması anlamına gelir.

d. Fahrettin Altay: Hareketli savaş

Altay’ın temsil ettiği temel askerî değer: hareket kabiliyetidir.

Süvari, onun anlatısında disiplinli, hızlı ve coğrafyaya uyum sağlayan bir kuvvet olarak ortaya çıkmaktadır.

e. Mehmetçik: Kolektif fedakârlık

Hatıratın insanî boyutunda asker, yalnızca “mevcut” değildir. Asker: yürür, savaşır, açlık ve yorgunlukla mücadele eder, süngü hücumuna katılır, ölür veya yaralanır.

Bu sebeple zafer anlatısının toplumsal temeli, subay kadrosunun ötesinde erlerin fiziksel dayanıklılığıdır.

10. KAVRAMLAR VE SEMBOLLER

a. Süvari

Altay’ın anlatısında süvari, “hareket” sembolüdür.

Süvari: hız + keşif + kuşatma + baskın + takip anlamlarını bir arada taşır.

b. At

At, yalnızca ulaşım aracı değildir. Anadolu’nun geniş ve yol dışı coğrafyasında hareket özgürlüğünün sembolüdür.

3c. Dağ

Ahır Dağları, Yunan savunması açısından doğal engel; Türk ordusu açısından ise aşılması gereken ve sonunda stratejik avantaja çevrilen coğrafî eşiktir.

d. Demiryolu

Demiryolu modern savaşın lojistik omurgasıdır. Süvarilerin demiryolu hatlarına yönelik harekâtı, düşmanın maddî altyapısını hedef almaktadır.

e. Kocatepe

Kocatepe, zaman içerisinde Büyük Taarruz’un hafızadaki başlangıç sembolüne dönüşmüştür. Burada mekân, tarihsel hafızanın taşıyıcısıdır.

f. Dumlupınar

Dumlupınar, kesin sonuç kavramının sembolüdür.

Kocatepe: başlangıç, Dumlupınar: kesin sonuç, İzmir: takibin siyasî ve askerî tamamlanışı olarak okunabilir.

11. TARİHSEL SOSYOLOJİ: ORDU VE TOPLUM

Büyük Taarruz’u yalnızca askerî bir örgütün başarısı olarak açıklamak yeterli değildir. Ordu, Anadolu toplumunun kaynaklarına dayanmaktadır.

Asker: köyden, kasabadan, şehirden, ailesinden gelmektedir.

Bu sebeple cephedeki başarı, cephe gerisinin üretim kapasitesinden bağımsız değildir. İaşe, ulaşım, hayvan, yem, giyecek ve mühimmat gibi unsurlar savaşın görünmeyen altyapısını meydana getirmiştir.

Burada Büyük Taarruz’un sosyolojik karakteri ortaya çıkar: Devletin sınırlı maddî kapasitesi ile toplumun seferber edilen kaynakları birleşmiştir.

Bu bağlamda Büyük Taarruz, yalnızca “ordu ile Yunan ordusu arasındaki savaş” değildir. Aynı zamanda: Anadolu toplumunun ekonomik ve sosyal kaynaklarının askerî hedef doğrultusunda örgütlenmesidir.

12. YUNAN ORDUSU: ASKERÎ ÜSTÜNLÜK VE STRATEJİK YALNIZLIK

Eleştirel tarih yöntemi, Türk ordusunun başarısını yalnızca “kahramanlık” üzerinden açıklamamayı gerektirir.

Yunan ordusunun da: insan gücü, topçu, makineli tüfek, motorlu ulaşım, tahkimat, lojistik bakımından önemli imkânları vardı.

Millî Savunma Bakanlığı’nın tarih anlatısında da Büyük Taarruz öncesinde Yunan ordusunun özellikle makineli tüfek, top, uçak ve motorlu araçlarda üstün olduğu; buna karşılık Türk tarafının süvari bakımından avantajlı bulunduğu belirtilmektedir.

Bu durum önemli bir çelişki yaratmaktadır: Maddî bakımdan daha güçlü olan taraf stratejik olarak yenilmiştir.

Buradan çıkarılacak tarihsel sonuç şudur: Savaşın sonucu yalnızca silah miktarı tarafından belirlenmez. Silah + strateji + komuta + coğrafya + zamanlama + moral + haberleşme birlikte değerlendirilmelidir.

13. HATIRATIN DİLİ VE “BEN” MERKEZLİ TARİH

Altay’ın hatıratında “ben” anlatımı kaçınılmazdır. Çünkü eser bir komutanın anılarıdır.

Fakat tarihçi için burada önemli bir metodolojik sorun vardır. Bir komutanın kendi rolünü anlatması ile savaşın bütün gerçekliğini anlatması aynı şey değildir.

Bu sebeple Altay’ın hatıraları: birincil kaynak olarak çok değerli ama tek başına yeterli değildir.

Örneğin süvari harekâtının önemi Altay’ın anlatısında doğal olarak geniş yer tutmaktadır. Başka komutanların hatıraları, Yunan kaynakları ve Genelkurmay belgeleri ise aynı olayı farklı bakış açılarından gösterebilir.

Bu sebeple Altay’ın anlatısını İsmet İnönü, Mustafa Kemal Atatürk, Yunan komutanlarının hatıraları ve resmî askerî belgelerle karşılaştırmak gerekir.

Bu yöntem, “Altay doğru söylüyor mu?” sorusundan daha gelişmiş bir soru üretir: “Altay’ın gördüğü, hatırladığı ve anlamlandırdığı olay, diğer kaynaklarla karşılaştırıldığında hangi ölçüde doğrulanmaktadır?”

14. ELEŞTİREL TARİH YÖNTEMİYLE ALTAY’IN ANLATISININ DEĞERLENDİRİLMESİ

Altay’ın hatıratı için dört ayrı test uygulanabilir.

a. Olay doğrulaması

Altay’ın belirttiği harekâtlar askerî belgelerle karşılaştırılmalıdır.

b. Kronolojik doğrulama

Birliklerin hareket tarihleri, saatleri ve güzergâhları diğer kaynaklarla karşılaştırılmalıdır.

c. Mekânsal doğrulama

Anlatılan güzergâhlar tarihsel haritalarla kontrol edilmelidir.

d. Hafıza analizi

Altay’ın olaylara yüklediği anlamın 1922’deki anlamla sonraki dönemlerdeki anlam arasında farklılaşıp farklılaşmadığı incelenmelidir.

Bu dört yöntem birlikte kullanıldığında hatırat hem tarihî belge hem de hafıza metni olarak okunabilir.

15. 30 AĞUSTOS’UN HAFIZADAKİ DÖNÜŞÜMÜ

30 Ağustos’un tarihsel anlamı savaşın ötesindedir. 1922’de bu tarih öncelikle askerî bir zaferdir. Sonraki yıllarda ise: ulusal egemenlik, bağımsızlık, askerî başarı ve devlet kurma kavramlarıyla ilişkilendirilmiştir.

Bu sebeple 30 Ağustos’un sembolik anlamı zaman içerisinde genişlemiştir.

Başkomutanlık Meydan Muharebesi: askerî olay → ulusal hafıza → devletin kuruluş anlatısı şeklinde dönüşmüştür.

Altay’ın hatıratı bu dönüşümün önemli tanıklıklarından biridir.

16. “ORDULAR, İLK HEDEFİNİZ AKDENİZ’DİR” VE TAKİP SAVAŞI

30 Ağustos’tan sonra savaş sona ermemiştir. Tam tersine, kesin zaferin siyasî sonucunu yaratacak takip harekâtı başlamıştır.

1 Eylül 1922 tarihli emir, savaşın yönünü açıkça İzmir ve Batı Anadolu’nun kurtuluşuna çevirmiştir. Resmî kaynaklarda bu emir, Başkomutanlık Meydan Muharebesi sonrasında takip harekâtının temel sembollerinden biri olarak aktarılmaktadır.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Orduları,

Afyonkarahisar, Dumlupınar Büyük Meydan Muharebesinde zalim ve mağrur bir ordunun anasır-ı asliyesini [asli unsurlarını] inanılmayacak kadar az bir zamanda imha ettiniz. Büyük ve necip [asil] milletimizin fedakârlıklarına layık olduğunuzu ispat ediyorsunuz. Sahibimiz olan büyük Türk milleti istikbalinden [geleceğinden] emin olmaya haklıdır. Muharebe meydanlarındaki maharet ve fedakârlıklarınızı yakından müşahede [görüyor] ve takip ediyorum. Milletimizin hakkınızdaki takdiratına delalet etmek [aracı olmak] vazifemi mütevelliyen [ara vermeden] ve mütemadiyen [durmadan] ifa edeceğim [yerine getireceğim]. Başkumandanlığa teklifatta [tekliflerde] bulunulmasını cephe kumandanlığına emrettim. Bütün arkadaşlarımın Anadolu’da daha başka meydan muharebeleri verileceğini nazar-ı dikkate alarak ilerlemesini ve herkesin kuvay-ı akliyesini [akli kuvvetlerini] menabi-i celadet ve hamiyetini [kahramanlık ve hamiyet kaynaklarını] müsabaka ile izale-i [sarf etmeye] devam eylemesini talep ederim. Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir; ileri!

1-9-[13]38[1922]              Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi  

                                                         Başkumandan

                                                        Mustafa Kemal                                                                    

Bu emir: savunmadan taarruza, taarruzdan imhaya, imha harekâtından takip ve kurtuluşa geçişin sembolüdür.

Fahrettin Altay’ın süvarileri açısından ise bu dönem, hareket kabiliyetinin en üst düzeye çıktığı safhadır.

Süvari artık yalnızca düşman gerisine sızan bir kuvvet değil, kaçan ordunun peşinden ilerleyen stratejik takip kuvvetidir.

17. FAHRETTİN ALTAY’IN HATIRALARINDA “ZAFER” KAVRAMI

Altay açısından zaferin üç boyutu bulunmaktadır:

Birinci boyut: Askerî

Yunan ordusunun yenilmesi.

İkinci boyut: Coğrafî

Anadolu’nun işgal altındaki bölgelerinin kurtarılması.

Üçüncü boyut: Siyasal

TBMM Hükûmeti’nin askerî başarısının siyasî meşruiyetini güçlendirmesi.

Bu üç boyut birbirinden ayrı değildir.

Askerî zafer olmadan siyasî hedefe ulaşılamazdı.

Siyasî irade olmadan askerî başarı sürdürülemezdi.

Toplumsal destek olmadan ordu bu savaşı devam ettiremezdi.

Dolayısıyla Büyük Taarruz: askerî + siyasal + toplumsal bir olaydır.

18. ALTAY’IN ANLATISININ GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİ

Güçlü yönleri

1. Olayların içinde bulunan üst düzey bir komutanın tanıklığıdır.
2. Süvari harekâtına ilişkin birinci elden bilgiler sunmaktadır.
3. Komuta ilişkilerini göstermektedir.
4. Coğrafyanın askerî kararlar üzerindeki etkisini ortaya koymaktadır.
5. Savaşın teknik ve insanî boyutlarını birlikte değerlendirme imkânı sağlamaktadır.

Sınırlılıkları

1. Hatıra olaylardan sonra kaleme alınmıştır.
2. Yazarın kendi rolünü öne çıkarma ihtimali vardır.
3. Başka komutanların bakış açıları aynı ölçüde temsil edilmez.
4. Yunan tarafının deneyimi sınırlı biçimde görünür.
5. Sonraki Cumhuriyet dönemi hafızasının olayların anlatımını etkilemiş olması mümkündür.

Bu sebeple Altay’ın hatıratı “mutlak hakikat” değil, yüksek değerde bir tanıklık kaynağı olarak değerlendirilmelidir.

19. ÇOK BOYUTLU VAKA ANALİZİ

20. GENEL DEĞERLENDİRME

Fahrettin Altay’ın hatıralarında Büyük Taarruz, tek bir muharebenin anlatısı değildir.

Bu anlatı: hazırlık → gizlilik → yoğunlaşma → baskın → yarma → süvari sızması → haberleşme ve ulaşım hatlarının kesilmesi → kuşatma → imha → takip şeklinde ilerleyen bütünlüklü bir stratejik dönemi göstermektedir.

Bu dönem içerisinde 5. Süvari Kolordusu’nun rolü özel önem taşımaktadır. Çünkü süvari, Türk ordusunun nicel veya teknolojik üstünlüğünden ziyade hareket üstünlüğünün sembolüdür.

Yunan ordusu birçok maddî unsur bakımından üstün durumda bulunmasına rağmen, Türk ordusunun stratejik baskını ve süvari hareketliliği karşısında savunma sisteminin bütünlüğünü koruyamamıştır.

Altay’ın hatıraları bu noktada önemli bir tarihsel ders sunmaktadır: Bir ordunun gücü yalnızca sahip olduğu silahlarla değil, o silahları doğru zamanda, doğru yerde ve doğru hareket planı içinde kullanabilme kapasitesiyle belirlenir.

SONUÇ

Fahrettin Altay’ın 10 Yıl Savaş ve Sonrası adlı hatıratı, Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin incelenmesinde vazgeçilmez bir birincil kaynak niteliğindedir. Özellikle 5. Süvari Kolordusu’nun hareketleri bakımından Altay’ın tanıklığı, Türk ordusunun Yunan savunma sistemini yalnızca cepheden değil, cephe gerisinden de nasıl çözdüğünü anlamaya imkân vermektedir.

Altay’ın anlatısından ortaya çıkan temel tarihsel gerçek şudur: Büyük Taarruz, yalnızca güçlü bir ordunun zayıf bir orduyu yenmesi değildir.

Daha karmaşık bir gelişme söz konusudur.

Bir tarafta: stratejik planlama, gizlilik, baskın, coğrafyaya hâkimiyet, kurmay koordinasyonu, süvari hareketliliği, lojistik hazırlık, askerî disiplin bulunurken diğer tarafta: toplumsal seferberlik, millî irade, siyasal hedef, bağımsızlık düşüncesi yer almaktadır.

Fahrettin Altay’ın hatıralarında bu unsurların kesişme noktası harekettir.

Süvari hareket eder.

Ordu hareket eder.

Cephe hareket eder.

Yunan ordusu geri çekilir.

Türk ordusu takip eder.

Ve Anadolu’nun siyasî coğrafyası değişir.

Bu sebeple Büyük Taarruz’un gerçek anlamı yalnızca 30 Ağustos’taki askerî sonuçta değil, 26 Ağustos’ta başlayan stratejik hareketin 9 Eylül’de İzmir’e, 18 Eylül’de ise Anadolu’daki Yunan askerî varlığının sona ermesine kadar uzanan tarihsel dönemde aranmalıdır.

Eleştirel tarih açısından ise son hüküm şudur: Fahrettin Altay’ın hatıraları Büyük Taarruz’un bütün gerçeği değildir fakat Büyük Taarruz’un nasıl yaşandığını, nasıl algılandığını ve nasıl hatırlandığını gösteren son derece değerli bir tarihsel tanıklıktır.

Bu sebeple Altay’ın hatıratı, resmî askerî belgeler, TBMM zabıtları, Mustafa Kemal Atatürk’ün Nutuku, İsmet İnönü’nün hatıraları ve Yunan tarafının askerî anlatılarıyla birlikte okunduğunda Büyük Taarruz’un yalnızca askerî tarihini değil, sosyolojik, coğrafî, psikolojik, siyasal ve hafıza boyutlarını da ortaya koymaktadır.

Böyle bir okuma sonucunda 30 Ağustos 1922, yalnızca bir “zafer günü” olmaktan çıkmakta; Anadolu’daki askerî güç dengesinin, siyasî egemenlik ilişkisinin ve tarihsel geleceğin aynı anda değiştiği bir eşik olay hâline gelmektedir.

Sonuç değerlendirmesi

Fahrettin Altay’ın hatıraları Büyük Taarruz’un “cepheden bakılan” tarihini değil, aynı zamanda “hareket hâlindeki” tarihini vermektedir. Onun anlatısında 5. Süvari Kolordusu, Türk ordusunun stratejik planının çevik ve saldırgan unsurudur. Ahır Dağları’nın aşılması, Sincanlı Ovası’na çıkılması, demiryolu ve haberleşme hatlarının kesilmesi ve ardından gelen takip, Büyük Taarruz’un yalnızca bir mevzi savaşı olmadığını açıkça göstermektedir.

Bu sebeplele Altay’ın hatıratından hareketle Büyük Taarruz’u şu formülle özetlemek mümkündür:

Gizlilik + yoğunlaşma + baskın + coğrafya + süvari hareketliliği + komuta koordinasyonu + toplumsal seferberlik = stratejik zafer.

Ve 30 Ağustos 1922 bu zincirin yalnızca son halkası değil, Anadolu’daki askerî ve siyasî güç dengesinin kesin biçimde değiştiği tarihsel eşiktir.

KAYNAKÇA

Fahrettin Altay, 10 Yıl Savaş 1912–1922 ve Sonrası, İnsel Yayınları, İstanbul, 1970.

Fahrettin Altay, İstiklal Harbimizde Süvari Kolordusu, İnsel Yayınları, İstanbul, 1949.

Asım Gündüz, Hatıralarım, Dinleyen ve Yazan: İhsan Ilgar, Kervan Kitapçılık, İstanbul, 1973.

Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt: II 1920-1927, MEB Devlet Kitapları, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1969.

İsmet İnönü, Hatıralar, Cilt 1, Yayına hazırlayan: Sabahattin Selek, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1985.

Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi II nci Cilt Batı Cephesi 6 ncı Kısım 1 nci Kitap, Büyük Taarruza Hazırlık ve Büyük Taarruz (10 Ekim 1921-31 Temmuz 1922), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1994.

Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi II nci Cilt Batı Cephesi 6 ncı Kısım 2 nci Kitap, Büyük Taarruz (1-31 Temmuz 1922), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1995.

Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi II nci Cilt Batı Cephesi 6 ncı Kısım 3 nci Kitap, Büyük Taarruzda Takip Harekâtı (31 Ağustos-18 Eylül 1922), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1995.

Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, “Türk İstiklal Harbi Büyük Taarruz (26-30 Ağustos 1922)” Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Sayı: 97 (Ocak 1994), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1994

Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, “Büyük Taarruz’da Takip Harekâtı (31Ağustos-18 Eylül 1922)” Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Sayı: 98 (Haziran 1994), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1995

Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi, 2 Eylül 1338 (1922), No: 596, s.1, sütun:4-6

Hamit Pehlivanlı, Fahrettin Altay, Atatürk Ansiklopedisi, 27 Temmuz 2021

https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/444/Fahrettin-Altay-(1880-1974)

Zafer Koylu, Büyük Taarruz, Atatürk Ansiklopedisi, 26 Ekim 2025

https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/4929/B%C3%BCy%C3%BCk-Taarruz