GİRİŞ

Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Hükumet, 23 Nisan 1920’den beri Ankara’da bulunmaktadır. Bu sebeple Ankara, Türkiye’nin fiilen merkezidir. Hukuken Ankara’nın başkent yapılması için, işgal askerlerinin Türkiye’den çekip gitmeleri beklenmektedir.

9 Eylül 1922 Büyük Zafer’den sonra, Yunan askerleri Türkiye’den atılmış, İngiliz, Fransız ve İtalyan askerlerinin bir kısmı Türkiye’de kalmıştı. Bunların da ülkelerine gitmeleri için Türkiye ile İtilaf Devletleri arasında Londra’da bir protokol imzalanmıştı. Bu protokol, Lozan Antlaşması’nın XIV. ekini teşkil etmekte ve “Britanya, Fransa ve İtalya Birliklerince İşgal Edilen Türkiye Topraklarının Boşaltılmasına İlişkin Protokol” adını taşımaktaydı. Kısaca “Boşaltma Protokolü” (Tahliye Protokolü) olarak bilinmekteydi. Protokol ile yabancı askerlerin Türk topraklarını boşaltmaları şu şarta bağlanmıştır: Önce Türkiye Büyük Millet Meclisi Lozan Antlaşması’nı onaylayacak, antlaşmanın onaylandığı İtilaf Devletlerinin İstanbul’daki yüksek komiserlerine resmen duyurulacak, sonraki altı hafta içinde yabancı askerlerin Türkiye topraklarını boşaltmaları tamamlanmış olacaktır.

Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923’te imzalandı. Bir ay sonra 23 Ağustos 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından onaylandı. Meclisin onay kararı aynı gün saat 22.30’da İstanbul’daki İtilaf Devletleri yüksek komiserlerine resmen duyuruldu. O anda, altı haftalık süre için geriye sayma işlemi başladı. 2 Ekim 1923’te yabancı askerlerin son kalıntıları, İstanbul’da Dolmabahçe önünde Türk bayrağını ve Türk askerini selamladıktan sonra çekilip gittiler. Böylece Türk toprakları düşmandan temizlendi. İşte o zaman Türkiye Devleti’nin başkent işi gündeme geldi.

Aşağıda, [Hâkimiyet-i Milliye, 14 Teşrinievvel 1923, No: 940, s. 1, sütun: 5-6]’da yayımlanan “ANKARA TÜRKİYE DEVLETİ’NİN MAKARRI…”başlıklı haber metni çevrim yazı olarak ve Ankara’nın başkent olarak kabulüne dair kanun teklifinin TBMM’deki görüşmelerinden ilgili bölüm 13 Ekim 1923 tarihli TBMM Zabıt Ceridesi(Tutanak)’nden sunulmuştur.

***

ANKARA TÜRKİYE DEVLETİ’NİN MAKARRI…

—***—

İsmet Paşa Hazretlerinin teklif-i kanunisi Kanun-ı Esasi Encümeni ve dün de Heyet-i Umumiye tarafından kabul olundu.

—***—

Madde-i Kanuniye: Türkiye Devleti’nin makarr-ı idaresi “Ankara” şehridir.

İsmet Paşa Hazretleri ve rüfekası tarafından Meclis Riyasetine verilmiş olan teklif-i kanuni şudur:

Lozan Muahedenamesinin mütemmimlerinden olan tahliye protokolünün tatbikatı hitam bulmuş ve baştan başa ecnebi işgalinden kurtulan Türkiye’nin fiilen tamamiyeti tahakkuk eylemiştir. Milletimizin en kıymettar mallarından İstanbul’umuz Hilafet-i İslamiyenin makarrı olan vaziyetini Âlem-i İslâm içinde tahsisan ve hasran Türk Milleti’nin vesait-i müdafaasına mevdu olarak ilelebet muhafaza edecektir. Diğer taraftan Türkiye Devleti’nin makarrı idaresi için Büyük Millet Meclisi’nde karar vermek zamanı gelmiştir.

Bir devletin merkezini tayin için esas olacak mülahazat yeni Türkiye’nin makarrı idaresi Anadolu’da ve Ankara şehrinde intihap edilmek lüzumunu emreder. Mülâhazat-ı mezkûre muahedenameyle boğazlar için kabul edilen ahkâm yeni Türkiye’nin esası mevcudiyeti, memleketin menabi-i kuvvet ve inkişafını, Anadolu’nun merkezinde tesis etmek lüzumunu, vaziyet-i coğrafya ve sevkulceyşiyenin [stratejinin] müsaadesi, dâhili ve harici emniyet ve istidadı hususunda mesbuk [geçmiş, arkada bırakılmış]  olan tecarib [denemeler, deneyişler] ile hulâsa olunabilir. Bu mülahazatın her biri başlı başına bir ehemmiyet-i katiyeyi haizdir. Devletin makarrı idaresinin yeni bir şekilde tesis ve inkişafına bir an evvel başlamak ve dahili ve harici tereddütlere nihayet vermek için atideki madde-i kanuniyenin kabulünü arz ve teklif ederiz.

9 Teşrinievvel 1339

Madde-i Kanuniye: Türkiye Devleti’nin makarrı idaresi Ankara şehridir.

Dr. Fikri (Ertuğrul), Zülfü (Diyarbekir), Ferid Recai (Çorum), İsmet (Malatya), Rüşdü (Erzurum), Mahir (Kastamonu), Hilmi (Malatya), Seyfi (Kütahya), Mehmed Kâmil (Karahisarı Sahib), Necati (Bursa), Rasim (Sivas), Sabit (Erzincan), Refet (Bursa), Kazım Hüsnü (Konya), Ali Rıza (İstanbul)

***

Diğer taraftan Kanun-ı Esasi Encümeni’nin tertip eylediği ve dün Heyet-i Umumiye’nin kabul ve tasvip eylediği esbab-ı mucibe [gerekçe]  layihası da ber-vechi-atidir [aşağıdaki gibidir] .

“Encümence 10-10-[13]39 [1923] tarihiyle havale buyurulan Ankara şehrinin Türkiye Devleti’nin makarrı olmasına dair Malatya Mebusu İsmet Paşa Hazretleriyle rüfekası tarafından muta [verilmiş]  Layiha Encümeni’nce şayan-ı müzakere görülen teklif-i kanuni Encümenimizce de bilmüzakere musib ve muvafık görüldü. Hadisat Anadolu’nun hemen vüsatında kâin bulunan Ankara’yı zaten makarr-ı tabii olarak irae [tayin etme] ve idad [hazırlama] ettiğinden bu teklif-i kanuni bir şeniyetin tesbitinden ibarettir.

Mezkûr teklif-i kanunide münderiç madde-i kanuniyenin bilahire tanzim ve kabul kılınacak mufassal Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’muzun silsile-i mevadı meyanında idhali temenniyatının Heyet-i Umumiye’ye arzına müttefikan karar verilmiştir.”

Kanun-ı Esasi Encümeni Reisi Yunus Nadi (Menteşe), Mazbata Muharriri Celal Nuri (Gelibolu), Katib Feridun Fikri (Dersim), Azalar: Necati (İzmir), İbrahim Süreyya (İzmit), Ebubekir Hazım (Niğde), Ahmet Bey (Kars) bulunmadığı, Ahmed Süreyya (Karasi), Refet (Bursa), Münir Hüsrev (Erzurum)

***

Birkaç gün evvel, Türkiye Devleti’nin makarr-ı idaresi [yönetim merkezi, başkenti] hakkında Halk Fırkası’nda cereyan eden müzakerat esnasında Hariciye Vekili Malatya Mebusu İsmet Paşa Hazretlerinin uzun ve müdellel [delil]  izahatını müteakip Ankara’nın makarr-ı idare olarak kabulü tasvip olunmuş ve müşarünileyh Paşa Hazretleriyle rüfekasının bu babdaki teklif-i kanunileri 10 Teşrinievvel [1]339 [1923] tarihli içtimada Layiha ve Kanun-i Esasi Encümenlerine havale olunmuştu. Mezkûr encümenlerce de kabul olunan teklife ait mazbatalar [1, 2], 13 Ekim 1923’te Meclis Genel Kurulu’na geldi. Oturuma Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, başkanlık etmekteydi.

***

TBMM’NDE GÖRÜŞMELER

İkinci celse reis-i sani Ali Fuad Paşa tarafından küşad olundu ve Maliye Vekili Hasan Fehmi Beyin bir buçuk ay mezuniyeti kabul edildi.

Reis-Ruznamemizde ikinci madde Ankara’nın makarrı idare ittihazı hakkındaki teklif ve encümen mazbatalarıdır. Müzakeresine başlıyoruz:

Teklif-i Kanuni okundu.

Zeki Bey (Gümüşhane)-Efendiler! Akdeniz ve Karadeniz’in iltisakında [birleşmesinde, kavuşmasında] hilkatin [yaratılışın] vücuda getirdiği bütün mahasin [güzellikler] ve bedaiiyle [eşi ve benzeri olmayan güzellikleriyle] kâinatın matmahı [göz konulan yeri] nazarı olan o zavallı İstanbul şehrine olan iğbirarınız [kırılmanız, gücenmeniz]  nedendir bilmem. (Ne iğbirarı sesleri, gürültüler) (Sözlerini tashih et sesleri) Tashih edemem, ben söylediğim sözü bilirim. (Şahsına iğbirar var sesleri) Bir zamanlar hakanların yatağı, maarifin kıblegâhı, satveti İslâmiyenin tecelligâhı ve bilhassa Türk’ün kıblegâhı olan bu zavallı şehrin kabahati neydi?

Şuursuz bir idarenin eli altında kahbe düşmanın harimi ismetimize sokularak bedbahtlık içinde inleyen o zavallı İstanbul’da ordumuz istihlas adımlarıyla yürürken, onun ağuşuna atılırken, şükranına göz yaşları ve kurbanlar katarken bunun böyle mahrumiyetine sebep neydi? (Allah, Allah sesleri) Efendiler! Makarrı Hükumetin yalçın kayalarda, izbe ovalarda kurulmak asırları çoktan geçmiştir.

Ragıb Bey (Kütahya)-Ovaların hiç kıymeti yok mu?

Zeki Bey (Devamla)-Vardır, söylüyorum.

Cevdet Bey (Kütahya)-Bu memleketi kurtaran ovalardır.

Zeki Bey (Devamla)-Sizin kadar ben de takdir ederim. Zatıaliniz de çıkar müdafaa edersiniz. Toprakların muhafazası, memleketin muhafazası asrı hazır terakkiyatına göre, diyebilirim ki mevzu itibariyle fünun ve asrın ihtiyacatına göre teşekkül etmiştir. Milliyetin zayıf ve kuvvetli zamanlarında 485 seneden beri makarrı hükumet olan bu zavallı memlekete müteessir olursa siz de bu teessürü haklı görürsünüz. Binaenaleyh Meclisi Alinizin böyle birdenbire iğbirar… (İğbirar yok sesleri)

Süleyman Sırrı Bey (Bozok)-İğbirarı siz çıkarıyorsunuz.

Zeki Bey (Devamla)-Bu kadar gürültü ettiğiniz için söylemek mecburiyetinde bulunuyorum. Türkiye Büyük Millet Meclisinin camia-i ittihadı altında bulunan İstanbul, en büyük bir ticaretgah ve en büyük bir mevkii mümtaza maliktir ve o mevkii bülendi ihraz eden bu şehirde siyasi mahzurlar da zannederim ki o kadar değildir. Efendiler! Bugün tarih noktai nazarından muhakeme edersek dört buçuk asırdan beri elimizde bulunan bu payitahtta siyasi bir mahzur olarak görülen ahval acaba nedir? Bununla mukayese yapacak olursak karımız mı çok, zararımız mı çoktur? Rica ederim, Anadolu’nun mamuriyetini istemeyen bir fert yoktur. Her tarafını İstanbul’dan daha mamur görmek isteriz. Yalnız buranın Merkezi Hükumet olmasıyla İstanbul’un hali harabiye terk edilmemesini rica ederim. (Hah şöyle sesleri)

Talat Bey (Ardahan)-Oranın mamuriyeti de bütün Anadolu’nun harabiyetine bedeldir.

Celal Nuri Bey (Gelibolu)-Efendiler! Evvel be-evvel Gümüşhane Mebusu Muhtereminin sarf ettikleri iğbirar kelimesini reddeder ve protesto ederim. Ondan sonra meseleyi şerh edeyim efendim. Ankara’yı Türkiye Devleti’nin merkezi olmak üzere hadisat ve şüunat [yeni işler, hadiseler] göstermiştir. Bunun şeniyeti [gerçekliği] bedihidir [açıktır]. Bu kanunlar ancak bu şeniyeti tespitten ibarettir. Esasen bu gibi şeyleri şeniyet doğurur. Bir kanun ve bir karar ile bir yer merkezi Hükumet olarak gösterilemez. Hadisat Ankara’yı Türkiye Devlet hürresinin merkezi olmak üzere idadetmiştir. İstanbul, evet bir payitaht idi.  Fakat payitaht maatteessüf Anadolu ve Rumeli’yi kurtaramadı. Kurtaramadı demekten maksadım oradaki saf ve nezih kütlenin kurtaramadığı değildir. Kurtaramayan Hükumeti merkeziyenin; payitahtın, Babıalinin orada bulunması idi. Yoksa saf ve nezih İstanbul halkı arkalarında silah, mühimmat ve saire torbalarını taşımak suretiyle Anadolu’nun bilahara da kendilerinin tahlisine şitaban oldular. Şu Kürsii Mualladan kendilerine arzı teşekkür ederim. Evet efendiler! İstanbul bu rolü oynayamadı. Kuvayı Milliye evvel beevvel Erzurum’da bir kongre şeklinde teşekkül, yani bu millet orada tahaşşüd etti. Bakıldı ki memleketimizin aksayı şarkında olan bu şehir de bir merkez olamaz, onun için kademe kademe Sivas’a gelindi. Sivas’ta da böylece merkez teşkil olunamadı. Ankara’ya gelindi.

Ankara hemen hemen Anadolu’nun merkezindedir. Binaenaleyh burada gerek harekâtı siyasiye ve harekâtı askeriye ve harbiye gayet parlak bir surette ve cümleyi engüşt ber dehan edecek bir tarzda neticelendi. Efendiler! Malumu aliniz olmalı ki: 1918 evahirine doğru İngiliz Avam Kamarasında bir münakaşa cereyan etmiş. Bir sabık başvekil bir lahik başvekilden bir sual soruyordu. O sual da az çok bizim makarrı idaremiz olacak yer hakkında idi. O da cevaben dedi ki: Haşmetlü Kral Hazretlerinin dretnotlarının hedefi olabilecek bir Hükumet görmek, Toros dağlarının öbür tarafına çekilmiş bir hükumet görmekten yeğdir. Gloyd George’nin bu sözü ehemmiyetle telakki edilmeye şayandır. Efendiler! Dikkat edilmeye şayandır ki istediği şey kendi dretnotlarına hedef olan bir yerdir. İşte bizim bundan ihtiraz edebilmemiz için daha içeriye çekilmemiz lazım geliyordu. Efendiler! Cümlenin malumu olduğu üzere İstanbul şehri 1100 sene müddetle Şarki Roma, yani Bizans İmparatorluğunun payitahtı olmuştu. Ondan sonra da 500 kusur sene Saltanatı Osmaniyeye payitaht olmuştu. Bu iki devletin coğrafi vaziyeti hemen hemen aynıdır. Rumeli şıbhıceziresi [yarımadası], Anadolu şıbhıceziresi, Suriye, Irak, Filistin ve saire de Afrika’nın müntehayı şimali şarkisi Yemen, Büyük İmparatorluğun iklimlerini teşkil ediyordu. Böyle bir imparatorluğun payitahtlığına İstanbul pek layık idi. Fakat bu topraklar parçalandıktan ve Türk Milleti kendine mahsus bir Hükumet teşkil ettikten sonra İstanbul şehri pek müntehada kalmıştır.

Bütün erkanı askeriyenin de müttefikan tasdik buyuracağı üzere oranın vaziyeti askeriyesi Türk Hükumeti hürresinin makarrı olmaya müsait değildir. Bizim Ankara’da bulunmamız-bugün velev bir takım levazımı medeniye ve umrandan mehcur bulunması dolayısıyla sıkıntı çekerek-Ankara’da icraayı Hükumet etmekliğimiz herhalde bu devlet ve millet noktai nazarından hayırlıdır. Biz Ankara’nın yazın tozuna, kışın çamuruna tahammül etmeliyiz ki Anadolu’nun bütün levazım ve ihtiyacatını anlayabilelim ve ona göre derdine devasaz olalım.

Murat Bey (Antalya)– Belediye reisinin kulağı çınlasın.

Celal Nuri Bey (Devamla)-Efendim! Tahammülden maksadımı ilelebet tahammül manasına almayınız. Anadolu’nun ortasında bulunmalıyız ki bu ihtiyaçları görelim, yakinen tedkik edelim, bu derde çare bulalım.

Zeki Bey (Gümüşhane)-Biz çoktan beri görüyoruz.

Celal Nuri Bey (Devamla)-Efendiler! Azayı muhteremeden pek mütehayyiz ve pek muteber bir zatın ifadesini burada söyleyeyim. Bir hükumet, hususiyle vatanın eczayı asliyesi en büyüğü yüzde doksan beşi Anadolu’da olursa ve o Hükumetin merkezi İstanbul’da bulundukça Anadolu’yu biraz güçlükle düşünür. Nitekim yine o zatın mütalaatına iştiraken ve onu teyiden söyleyeyim ki vaktiyle şimendifer yapılmıştır. Bu şimendifer ta buraya kadar geldi, Konya’ya, Pozantı’ya kadar gitti. Bu şimendiferlerin bu suretle tespitine amil olan ne idi acaba? Ankara’nın, Sivas’ın ihtiyacatı mı? Hayır! İngiltere Devleti ile Almanya Devleti arasında Anadolu’nun Hind yolu olması mülabesesiyle bir ihtilaf çıkmıştı. Nihayet Almanların muvaffakiyeti ve Almanların fikri cari olmuş, galip gelmiş ve nihayet bu yolları yapmışlar. Yoksa bizim arzumuzla, bizim muvafakatimizle hemen hemen müstakil olarak cereyan etmemişti. Bizim için esas mesele mesela; bugün Ankara-Sivas hattının yapılmasıdır. Hâlbuki Ankara, Sivas aynı yol üzerinde olmadığından yolu öbür taraftan çekmişler, hatta bir aralık öyle olmuş ki sahil boyunu tutmak istemişler, çünkü Toros ve Antitoros silsilesinde bir takım meni, mevaki varmış, oradan geçilemiyormuş.

Demek ki efendiler, bizim hayatımıza taalluk eden bir meselede bizim reyimiz amil olmamıştır. Bizim için en ziyade nazarı dikkate alınacak Anadolu’nun havayicidir. Binaenaleyh merkezi Hükûmet burada bulunacak olursa ilk iş olarak mesela Ankara-Sivas hattını nazarı itibara alırız. Eğer burada merkezi Hükûmet bulunacak olursa huda negerde bir müsellah ihtilaf olacak olursa aman Boğazlardan geçilmesin, şu olmasın gibi cümlemizi şaşırtacak panik hengameye iştirak gibi bir halet zuhur etmez. İşte efendiler! Görülüyor ki Ankara şehrinin merkeziyeti hemen hemen tahakkuk etmiştir.

Vaziyeti iktisadiyeye gelince: Bir memleketin en ticaretgah olan şehrinin behemehal Merkezi Hükumet olması katiyen lazım gelmez. Bugün İstanbul, İstanbul’dan sonra İzmir şehirleri herhalde Ankara’dan daha mühim merakizi ticariye ve iktisadiyedir. Arz ettiğim gibi Ankara’nın üçüncü, hatta beşinci derecede bulunması buna mâni değildir. Nitekim başka memleketlerde de en zengin, en ticaretgah, en nüfuslu şehrin payitaht olması lazım gelmediği gibi coğrafya tedkik edilecek olursa birçok misaller görülebilir. Fakat bu misallerden bir tekini arz edeyim ki; o da Amerika’dır. Amerika’da 7,5 milyonluk nüfuslu ve dünyanın birinci veya ikinci derecede bir şehir olan New-York makarrı idaresi değildir. Washington makarrı idaresidir ve hatta Amerika İttihadına dahil olan devletin makarrı idaresi de New-York değildir. Evyon isminde küçük bir kasabadır. Efendiler! Makarrı idarenin mutlaka topoğrafya itibariyle devletin kalemlerinin tam merkez noktasını da teşkil etmesi doğru değildir. Çünkü bu takdirde mühim ameliyata, yeniden şehirler ihdasına hacet görülüyor ki bu suretle yeniden bir şehir ihdas etmedense o paranın pek küçük bir kısmını Ankara’nın imaarına, ıslahına hasredecek olursak yine bu maksat hâsıl olur.

Efendiler! Zannolunmasın ki Ankara şehri Türk Devleti’nin makarrı olmakla biz İstanbul’u siyaseten, idareten, iktisaden terk ediyoruz, ihmal ediyoruz; hayır efendiler! İstanbul’da bundan evvel iki vaziyet vardı. O iki vaziyet sayesinde bu şehir maişetini temin ediyordu. Bunun birincisi payitaht olması, ikincisi transit olmasıydı. Malumu saniyeniz ki merkeziyet, vaka bir tabakai halkın refahını temin ederse de payidar değildir. Devlet ihtirasa uğrar yahut teşkilat küçültülür, ademi merkeziyet usulüne fazlaca riayet edilir. Bunun için memurin şebeskesi inhisara uğramak lazım gelir. Bundan dolayıdır ki İstanbul’un bu merkeziyetinden dolayı elde ettiği menafi hakiki değildir. Kezalik İstanbul bir takım anasırı gayri milliyenin transit merkezi oluyordu; bundan dolayı eline beş on kuruş geçiyordu. Bu da doğru değildir. Çünkü o anasır ittihaz edilecek siyaseti milliye sayesinde Anadolu’daki şebekesinden mahrum kalır, binaenaleyh o transit meselesi de merkeziyet gibi gelici, geçici, suni bir şeydir. Binaenaleyh biz İstanbul’un istikbali idarisini, istikbali iktisadisini herhalde temin edeceğiz. Binaenaleyh Hükûmeti Milliyenin maksadı bütün memleketi idareten, iktisaden ila ve irka olduğundan herhalde tanzim edilen Müfettişi Umumilik ve Vilayet şuraları kanunlarının emri tanzim ve tatbikinde İstanbul idaresinin daha güzel bir şekle gireceği bedihidir. Bu hususta bir temenni beyan ediyorum: Bu temennim kanunun metnine de ruhuna da tamamıyla muvafıktır. [2]