GİRİŞ

Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Gazi Mustafa Kemal [ATATÜRK] önderliğinde gerçekleştirilen Türk İstiklal Harbi/Milli Mücadele’den sonra kurulmuştur. Türk Milletinin bağımsızlığını kazanmasından sonra Gazi, zaman zaman yurt gezilerine çıkmıştır. Bu gezilerinde, Millî Mücadele sırasında düşmana karşı omuz omuza birlikte mücadele ettiği milleti ile daha yakından temas kurma imkânına kavuşmuştur. Gezilerinde; uzun süren harplerden yeni çıkmış olan halka moral vermiş, yeni kurulan “Türk Milletinin/Milli Kültürümüzün” muasır medeniyetler seviyesine ulaşması için yapılması gerekenler hakkında, kulluk/kölelikten kurtularak hürriyetine kavuşan vatandaşları bilgilendirmiş, yapılan inkılâpların uygulanışını görmüş ve yapılacak inkılâplar hakkında kamuoyu oluşturmuştur. İhtiyaç duyduğu kamuoyu desteğini sağladığına kanaat getirdikten sonra, yapmak istediği inkılâpları Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne sunmuş ve uygulamaya/hayata geçirmiştir.

Bu geziler, Gazi’i görmek isteyen Türk halkı tarafından büyük bir sabırsızlıkla beklenmiştir. Nitekim geziler öncesinde zaman zaman Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği tarafından karşılama töreni yapılmaması istenmesine rağmen kadını-erkeği, genci-yaşlısı bütün Türk halkı, Gazi’ye olan sevgi ve saygısını göstermek için büyük bir heyecan ve coşkuyla geçeceği yollar üzerine toplanmıştır. Halkın ilgisinden ziyadesiyle memnun olan Gazi, gittiği her yerde özellikle vatandaşlarla yüz yüze görüşebileceği ve fikir alışverişinde bulunabileceği belediye, okul, Cumhuriyet Halk Fırkası, Türk Ocağı ve diğer kurum ve kuruluşları ziyaret etmiştir. Bu görüşmelerin katkısıyla halkın beklentileri hükümet programlarında ve uygulamalarında anlamını ve yerini bulmuştur. Bu sebeple Gazi’nin yurt gezileri, genellikle önemli siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel değişim ve gelişmelerin yaşandığı/yaşanacağı günlerin öncesi veya sonrasında gerçekleşmiş olması bakımından anlamlıdır.

Gazi Mustafa Kemal, Türk İstiklal Harbi/Millî Mücadele’nin zaferle neticelenmesinden sonra başta Adana olmak üzere güney vilâyetlerini kapsayan ilk gezisine 13 Mart 1923’te çıkmıştır. Gezi esnasında Gazi’ye bir buçuk ay önce  [29 Ocak 1923] evlendiği Latife Hanım, Eskişehir mebusu Hüsrev Sami [KIZILDOĞAN], Adana mebusu Zamir Damar [ARIKOĞLU], Konya mebusu Refik [KORALTAN], Siirt mebusu Mahmud [SOYDAN], Gaziantep mebusu Kılıç Ali [KILIÇ], Başyaveri Salih [BOZOK], Yaveri Muzaffer [KILIÇ], Muhafız Birliği Kumandanı İsmail Hakkı [TEKÇE],  Dr. Yüzbaşı Asım, Yeni Gün Gazetesinden İsmail Habib [SEVÜK], Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi Sahibi Recep Zühdü [SOYAK], Şebinkarahisar mebusu Mehmet Emin [YURDAKUL] ile birkaç kişi daha refakat etmiştir.

Gazi Mustafa Kemal, yurt gezileri kapsamında Konya’yı beşi cumhuriyetin ilanından önce, yedisi ilan edildikten sonra olmak üzere on iki defa ziyaret etmiştir. Cumhuriyetin ilanından önce Konya’ya ilk defa 3 Ağustos 1920’de, Konya ve çevresinde Kuvay-ı Milliye’ye karşı bazı olumsuz hareketlerin meydana geldiğini öğrenmiş ve Konyalılarla görüşmek ve halkı aydınlatmak için trenle Afyon üzerinden gelmiştir. Gazi’nin gerçek anlamda Konya ziyareti 20-23 Mart 1923’te gerçekleşmiştir. Cumhuriyet’in ilanından sonraki ilk ziyareti ise 3-13 Ocak 1925’te olmuştur. Bunu, 17 Ekim 1925, 18 Mayıs 1926, 18 Şubat 1931, 25 Ocak 1933, 6 Şubat 1934 ve 7 Ocak 1937’deki ziyaretleri takip etmiştir.

Aşağıda, Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın 20-23 Mart 1923’teki Konya seyahatinde kendisine eşlik eden Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi Sahibi Recep Zühdü [SOYAK]’ın kaleminden “GAZİ MUSTAFA KEMAL PAŞA’NIN KONYA TÜRK OCAĞI’NDAKİ KONUŞMASI”nın, Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’nin 26 Mart 1923 tarihli ve 773 sayılı nüshasında yayımlanan bölümü, Osmanlı Türkçesinden çevrilerek sunulmuştur.

***

Eskişehir: 24 – Gazi Paşa Hazretleri Konya’daki ikinci nutuklarını Türk Ocağı’nın çay ziyafetinde irat buyurdular. Konya Türk Ocağı Reisi Süreyya Bey tarafından kısa fakat azametli bir nutuk irat edilmiş ve Gazi Paşa’nın inkılabındaki ulvi himmeti üzerinde ısrar edilerek hu milletin asırlardan beri taçlı ve taçsız birtakım eşhasın  [şahısların] esir ve eciri  [hizmetçisi] olarak yaşadığı, bundan kurtulmak için kendisine yol gösteren olmadığı, nihayet bu çıkmaz yola Millet Meclisi’nin başında bulunan Gazi Paşa’nın bir nihayet verdiği, yapılan mesut inkılabın neticesine kadar icap ederse gençliğin canını vermekte Paşa’nın küçücük bir işaretiyle tereddüt etmeyeceği, harpte olduğu gibi bu sahada da kanını akıtmaktan çekinmeyeceği bildirilmekte idi. Bu nutka Gazi Paşa Hazretleri aşağıdaki heyecanlı ve kudretli hitabe ile mukabelede bulundular  [karşılık verdiler]:

Muhterem gençler,

Türk Ocağı namına hakkımda söylenen sözlerden ve izhar olunan  [gösterilen] muhabbet ve emniyetten dolayı Ocak azası kiramına  [değerli Ocak üyelerine] sureti mahsusada  [özel olarak] teşekkür ederim.

Arkadaşlar, hakikaten bu millet asırlarca kendi arzusu hilafında, milletin amal [emelleri] ve menafi [menfaatları] hilafında olarak sevk ve idare edilmiş, millet hiçbir devrei tarihiyede [tarihi devrede] meftur olduğu [yaratılışındaki] kabiliyeti inkişaf ettirecek [geliştirecek] sahai mesaiye [mesai sahasına] malik [sahip] olamamıştır. Ve bu ademi mazhariyet [mazhar olamamak] yüzünden birçok felaketlerin zebunu kalmıştır [altında ezilmiştir]. O acı felaketler, milleti mevte [ölüme] kadar isal edebilecek [götürebilecek] mahiyeti haizdi [mahiyetteydi]. Şayanı teşekkür [teşekküre değerdir] ki, en son ölüm darbeleri millette en hayati intibahları [uyanışları] tevlide medar [doğurmaya vesile] oldu. Ancak o sayededir ki, üç buçuk dört senedir milletin hemahenk [ahenkli] mesaisi neticesindedir ki, millet cümlemizi [hepimizi] memnuniyette, dünyayı hayrette, düşmanları dehşette bırakan muzafferiyete [zaferlere], muvaffakiyete [muvaffakiyetlere] ve tevfikiyete [Allah’ın yardımlarına] mazhar oldu. Bizi kendi benliğimize sahip yapan bu intibaha [uyanışa], bize kendimizi bulduran bu hakiki teyakkuza [uyanıklığa] daha evvel sahip bulunsa idik, daha eskiden kendi mevcudiyetimiz, kendi selametimiz, kendi gayemiz için çalışmış olsaydık, bugünkü netice daha parlak olur ve biz son badirelere düşmeyerek dünyanın en bahtiyar milleti olurduk. Milletimiz en yüksek derecei medeniyette [medeniyet derecesinde], en parlak mertebei kemalde [olgunluk mertebesinde], en şanlı şeref ve ikbalde [talihte] iken, diğer birtakım milletler ancak milletimizin darabatı [darbeleri] karşısında kendi benliklerini bularak o darabatı [darbeleri] geçirdikten sonra bugünkü vaziyetlerini bulmuşlar, biz ise onlardaki intibaha [uyanışa] bedel, çok derin gafletler içinde dalıp gelmişizdir.

Arkadaşlar, her yerde söylüyoruz, her yerde söylüyor ve tekrar ediyoruz, milletin

bugünkü muzafferiyatı [zaferleri] pek parlak olmakla beraber, henüz milletimizi hakiki halasa [kurtuluşa] mazhar kılmamıştır. Belki bundan sonraki mesaimiz, zaferi istihsalde [kazanmakta] olduğu gibi aynı himmetle [gayretle], aynı fedakârlıkla yapılacak mesai neticesindedir ki asıl gayeye vasıl olacağız [ulaşacağız]. O gayeye varmak için de her şeyden evvel bizi şimdiye kadar gaflet içinde bırakan esbap ve gavamili [sebepleri ve etkenleri] tahlil etmek, meydana çıkarmak, unutmamak lazımdır. Bu hakayıkı [hakikatleri], vicdanı milletin [millet vicdanının] kulağına isal etmek [ulaştırmak], bu hakayıkı milletin vicdanına iyice hak etmek [kazımak] için onları bir daha, beş daha söylemek, onları daima ve daima tekrar etmek lazımdır. Milleti uzun asırlar gaflette bırakan esbabı mütenevvia [türlü sebepler] arasında hakiki noktayı bir kelime ile ifade etmiş olmak için diyebilirim ki, bütün sefaletlerimizin sebebi katiyesi [kati sebebi] zihniyet meselesidir. İnsanlar ve insanlardan mürekkep [meydana gelen] cemiyetler her şeyden evvel bütün fertleriyle salim bir zihniyete sahip olmalıdırlar. Zihniyeti zayıf, çürük, sakim [hasta], sahif [bozuk] olan bir heyeti içtimaiyenin [toplumun] bütün mesaisi hebadır. İtiraf mecburiyetindeyiz ki, bütün İslâm âleminin cemiyeti içtimaiyesinde [toplumlarında] hep yanlış zihniyetler hüküm sürdüğü içindir ki, şarktan garba [doğudan batıya] kadar İslam memleketleri düşmanların ayakları altında çiğnenmiş ve düşmanların zinciri esaretine [esaret zincirine] geçmiştir.

Bu fikrimi izah etmek arzusuyla biraz daha tafsilat vermek isterim. Cümlenizce [hepinizce] malumdur ki, Cenabı Peygamber ahkâmı nususu tebliğe memur olduğu tarihte, etraf ülkelerde muhtelif akvam [kavimler] vardı. Dini İslam’ı [İslam dinini] bütün beşeriyete [insanlığa] kabul ettirmek için fisebilillah seyf eden [kılıç çeken] mücahidini Arap [Arap mücahitleri], asırlarca yüksek medeniyetler yaşamış milli mazilerine ve ırkı ananelerine sahip birçok akvamı [kavimleri], Türkler, İraniler, Mısırlılar, Bizanslılar gibi akvamı az zamanda dairei İslamiyet’e [İslamiyet dairesine] aldılar. Yine fennen, ilmen, maddeten görüyorsunuz ki herhangi bir kavim yeni bir şekil alınca, devleti bütün esasatıyla [esaslarıyla] takbil [kabul] etmekte, hazmetmekte, duçarı müşkülat oluyor [müşkülata uğruyor]. Daima uzun bir mazinin kendi mevcudiyetinde yaşadığını görüyor, daima asırlık medeniyetinin kendi bünyei içtimaiyesinde [toplumsal bünyesinde] takarrür ettirdiği itiyadane [yaşattığı alışkanlıklara], itikadata merbut [inançlara bağlı] kalıyor ve böyle her yeni bir şeyi alan kavimlerde yeniyle eskinin birbirine karıştığını, yeni şeyin esasatıyla [esaslarıyla] kendinde mevcut eski esasatın mezcedildiğini [karıştırıldığını] görüyoruz. Bu kaidei tabiiye [tabii kaide] kabulü İslam eden [İslam’ı kabul eden] milletlerde de aynen tecelli eyledi. Dini mübini İslam’ın çok ulvi, çok kıymetli esasat ve hakayıkını [esaslarını ve hakikatlerini] bu milletler olduğu gibi almamakta muannit bulundular [inat ettiler]. İslamiyet’in ilk parlak devirlerinde mahsulü mazi [mazinin mahsulü] olan adatı sakime [hastalıklı adetler] bir zaman için kendini göstermeye ve ikaı nüfuzda [nüfuz etmede] muktedir olamamışsa da, biraz sonra hakayıkı İslamiyeye [İslam’ın hakikatlerine] temessük [sarılmaktan], esasatı İslamiyeye tevfiki harekât etmekten [İslam’ın esaslarına hareketlerini uydurmaktan] ziyade mazinin murusanından [miraslarından] olan adat [adetleri] [1] ve itikadatı [inançları] dine karıştırmaya başlamışlardır.

Bu yüzden cemiyeti İslamiyeye [İslam cemiyetine] dâhil birtakım kavimler İslam oldukları halde sükûta [düşüşe], sefalete, inhitata [çöküşe] maruz kaldılar. Mazilerinin sakim [hastalıklı] ve batıl itiyadat [alışkanlıkları] ve itikadatıyla [inançlarıyla] İslamiyet’i teşevvüş [karıştırdıkları] ettikleri ve bu suretle hakikati İslamiyeden [İslamın hakikatlerinden] uzaklaştıkları için kendilerini düşmanların esiri yaptılar.

Bu akvamı İslamiyetin [İslam kavimlerinin] içinde bizim milletimiz olan Türkler ananat ve teamülü milli [milli ananeler ve teamül] itibariyle sakim [hastalıklı] şeylere malik [sahip] değillerdi. Türk ananatı içtimaiyesinin [toplumsal ananelerinin] pek çoğu hakikati İslamiyeye [İslamın hakikatine] mutabık [uygun] ve yakındı. Lakin Türkler bulundukları saha, yaşadıkları menatık [bölgeler] itibariyle bir taraftan İran ve diğer taraftan Arap ve Bizans milletleriyle hali temasta [temas halinde] idiler. Şüphe yok ki, temasların milletler üzerinde tesirleri görülür. Türklerin temas ettiği milletlerin o zamanki medeniyetleri ise tefessühe [çürümeye] başlamıştı. Türkler bu milletlerin sakim adatından [hastalıklı adetlerinden], fena cihetlerinden [yönlerinden] müteessir olmaktan [etkilenmekten] meni nefis edememişlerdir [kendilerini koruyamamışlardır]. Bu hal kendilerinde müşevveş [karışık], gayri ilmi [ilmi olmayan], gayri insani [insani olmayan]  zihniyetler tevlidinden [doğurmaktan] hali [geri] kalmamıştır. İşte sükûtumuzun [düşüşümüzün] belli başlı sebeplerinden birini bu nokta teşkil ediyor.

Yine biliyorsunuz ki, İslam âlemine dâhil cemiyat [cemiyetler] ve âlemi Hristiyaniyet [Hristiyan âlemi] kitleleri arasında birbirini gayri kabil afv [affedilemez] gören bir husumet [düşmanlık] mevcuttur. İslamlar Hristiyanların, Hristiyanlar İslamların ebedi düşmanları oldular. Birbirlerine kâfir, mutaassıp nazarıyla [gözüyle] baktılar. İki dünya yekdiğeriyle asırlardan beri bu taassup ve husumetle yaşadı. Bu husumetin [düşmanlığın] neticesidir ki, İslam âlemi Garb’ın her asır bir şekil ve renk nevin [yepyeni bir şekil ve renk] alan terakkiyatından [ilerlemelerinden] uzak kalmıştı. Çünkü ehli İslam [İslam ehli] o terakkiyata [ilerlemelere] ademi tenezzüllah [tenezzül etmeksizin], nefretle bakıyordu. Aynı zamanda, iki kitle arasında uzun asırlardır devam eden düşmanlığın ilcasıyla [zorlamasıyla] İslam âlemi silahını bir an elinden bırakmak mecburiyetinde bulunuyordu. İşte silahlı bu işgali daimi [daimi meşguliyet], hissi husumetle [düşmanlık hissiyle] Garb’ın müceddatına [yeniliklerine] ademi iltifat [iltifat etmemek], inhitatımızın [düşüşümüzün] esbap ve avamilinden [sebeplerinden ve etkenlerinden] diğer mühim bir sebebini teşkil eder. Bu saydığım sebeplerden başka asıl bizim milletin, bilhassa münevveranımızın [aydınlarımızın] çok dikkatle, çok ehemmiyetle nazarı itibare alacağı bir sebep vardır ve bence bu sebep şimdiye kadar terakki edemeyişimizin [ilerleyemeyişimizin], en son kademede kalışımızın, unutmayalım, memleketimizin baştanbaşa bir harabe oluşunun sebebi aslisidir [asli sebebidir]. İnhitatımızın [düşüşümüzün] bu ana sebebini şu nokta teşkil ediyor: İslam âlemi iki sınıf ayrı heyetlerden mürekkeptir [meydana gelmektedir]. Biri ekseriyeti [çoğunluğu] teşkil eden avam, diğeri ekalliyeti [azınlığı] teşkil eden münevveran [aydınlar]. Bozuk zihniyetli milletlerde ekseriyeti azime [büyük çoğunluk] başka hedefe, münevver [aydın] denen sınıf başka zihniyete maliktir [sahiptir]. Bu iki sınıf arasında zıddıyeti tamme [tam zıtlık], muhalefeti tamme [tam muhalefet]vardır. Münevveran kitlei asliyeyi [asli kitleyi]  kendi hedefine sevk etmek ister, kitlei halk ve avam [halk ve avam kitlesi] ise bu sınıfı münevvere [aydın sınıfa] tabi olmak istemez. O da başka bir istikamet tayinine çalışır. Sınıfı münevver [aydın sınıf] telkinle, irşatla kitlei ekseriyeti [çoğunluk kitlesini] kendi maksadına göre iknaya muvaffak olamayınca, başka vasıtalara tevessül eder [başvurur]. Halka tahakküme ve tecebbüre [zor kullanmaya] başlar; halkı istibdatta bulundurmaya kalkar. Artık burada asıl tahlili noktaya geldik. Halkı ne birinci usul ile ne de tahakküm ve istibdat ile kendi hedefimize sürüklemeye muvaffak olamadığımızı görüyoruz; neden?

Arkadaşlar,

Bunda muvaffak olmak için münevver sınıfla halkın zihniyet ve hedefi arasında tabii bir intibak [uygunluk] olmak lazımdır. Yani sınıfı münevverin halka telkin edeceği mefkûreler, halkın ruh ve vicdanından alınmış olmalı. Hâlbuki bizde böyle mi olmuştur. O münevverlerin telkinleri, milletimizin amiki ruhundan [ruhunun derinliğinden] alınmış mefkûreler midir?

Şüphesiz hayır, münevverlerimiz içinde çok iyi düşünenler vardır. Fakat umumiyet itibariyle şu hatamız da vardır ki, tedkikat ve tetebbuatımıza [incelemelerimize ve araştırmalarımıza] zemin olarak alelekser [çoğunlukla sahip] kendi memleketimizi, kendi tarihimizi, kendi ananelerimizi, kendi hususiyetlerimizi ve ihtiyaçlarımızı almayız. Münevverlerimiz belki bütün cihanı, bütün diğer milletleri tanır, lakin kendimizi bilmeyiz. Münevverlerimiz, milletimi en mesut millet yapayım der. Başka milletler nasıl olmuşsa onu da aynen öyle yapalım der. Lakin düşünmeliyiz ki, böyle bir nazariye [teori] hiçbir devirde muvaffak olmuş değildir. Bir millet için saadet olan bir şey, diğer millet için felaket olabilir. Aynı esbap ve şerait [sebepler ve şartlar] birini mesut ettiği halde diğerini bedbaht edebilir. Onun için bu millete gideceği yolu gösterirken dünyanın her türlü ilminden, keşfiyatından [keşiflerinden], terakkiyatından [ilerlemelerinden] istifade edelim, lakin unutmayalım ki, asıl temeli kendi içimizden çıkarmak mecburiyetindeyiz.

Milletimizin tarihini, ruhunu, ananatını [ananelerini] sahih [doğru], salim, dürüst bir nazarla [gözle] görmeliyiz. İtiraf edelim ki, hala ve hala münevveranımızın [aydınlarımızın] gençleri arasında halk ve avama tetabuk [uygunluk] muhakkak değildir. Memleketi kurtarmak için bu iki zihniyet arasındaki ayrılığı durdurmak, yürümeye başlamadan evvel bu iki zihniyet arasındaki tetabuku [uygunluğu] tevlit etmek [gerçekleştirmek] lazımdır. Bunun için de biraz avam kitlesinin yürümesini tacil etmesi [çabuklaştırması], biraz da münevverlerin çok hızlı gitmemesi lazımdır. Lakin halka yaklaşmak ve halkla kaynaşmak daha çok ve daha ziyade münevverlere aydınlara teveccüh eden [düşen] bir vazifedir.

Gençlerimiz ve münevverlerimiz ne için yürüdüklerini ve ne yapacaklarını evvela kendi dimağlarında [beyinlerinde] iyice takarrür ettirmeli [kararlaştırmalı], onları halk tarafından iyice kabili hazm [hazmedilebilir] ve kabili kabul [kabul edilebilir]  bir hale getirmeli, onları ancak ondan sonra ortaya atmalıdır. Ben çok ümit varım ki, gençlerimiz bunu yapacak derecede yetişkindir. Biliyorum ki ihtiyarlarımız gibi gençlerimizin de tecrübeleri vardır. Zira milletimizin yakın senelere ait gördüğü elim [acı] dersler, yakın senelerin en kesif [yoğun] vakayi [vakalar] ile meşbu [dolu] oluşu, devrimizin gençlerini eski devirlerin ihtiyarları kadar ve belki onlardan fazla vakayin şahidi, binaenaleyh [dolayışıyla] gençlerimizi ihtiyarlar kadar tecrübe sahibi yaptı. Herhangi gencimiz yaşadığı devrin belki üç misli nispetinde vakaya şahit olduğu için, her gencimizi üç misli yaş sahibi addedebilir [sayabilir], onları da ihtiyarlar gibi tecrübeli telakki [kabul] eyleyebiliriz. Gençlerimizin gördükleri bu tecrübelerden istifade ederek faal, memlekete hadim [memleketin hizmetinde], azim ve imanla mücehhez [donanmış] olarak vazifelerini hakkıyla ifa edeceklerine [yapacaklarına] eminim.

Arkadaşlar,

Bizim halkımız çok temiz kalpli, çok asil ruhlu, terakkiye [ilerlemeye] çok kabiliyetli bir halktır. Bu halk eğer bir defa muhataplarının samimiyetle kendilerine hadim olduklarına [hizmet ettiklerine] kani olursa her türlü hareketi derhal kabule amadedir [hazırdır]. Bunun için gençlerin her şeyden evvel millete emniyet bahşetmesi [güven vermesi] lazımdır.

Bunun için de mefkûremizi vuzuhla [açıklıkla] ifade etmeliyiz. Onu imanla duymalı ve onu çok sebatkârane takip etmeliyiz. Şahsi menafimizden [menfaatlarımızdan], hasis emellerimizden tecride [uzaklaşmaya] ancak böyle canlı ve alevli mefkûre sayesinde muvaffak olacağız. Gençlerin kardeşleriyle, babalarıyla, tecrübedide [tecrübe sahibi] ihtiyarlarıyla, ruhu İslamiyet’e [İslam’ın ruhuna] vakıf hakiki ulemayı kiramıyla [değerli ulemasıyla] beraber mesaisinde muvaffakiyete mazhar olacağı muhakkaktır.

Fakat bütün hissi niyetle [iyi niyetle], gösterilen bütün sebata, azim ve metanete, ibraz edilen [ortaya koyulan] bütün vahdet [birlik] ve tesanüde [dayanışmaya] rağmen yine en güzel, en musip [isabetli], en doğru zihniyetleri ve mefkûreleri bozmaya çalışacak insanlara tesadüf edilecektir. Öylelerine karşı bütün efradı millet [millet fertleri] çok şedit [şiddetli] mukabelede bulunmalıdır [karşılık vermelidir]. Hepimiz için öylelerine karşı kahir [kahredici] bir kitlei vahdet [birlik kitlesi] şeklinde tecelli etmekliğimiz en zaruri bir lazımeyi vicdaniyedir [vicdani gerekliliktir].

Zira bu hususta müfsitlik [fesatlık] yapacak insanlara müsamaha göstermek, alicenap ibraz etmek [alicenaplık göstermek] eseri terbiye [terbiye eseri] değil, belki bir milletin saadetine, şerefine, namusuna göz dikmiş insanlara müsamahadır ki, hiçbir vakit, hiçbir fert buna müsaade edemez. Hiç kimse buna müsaade etmek hakkına malik [sahip] değildir ve siz de olmamalısınız. (Alkışlar)

Arkadaşlar,

Bir milletin namuskâr bir mevcudiyet, şayanı hürmet [hürmete değer] bir mevki sahibi olması için o milletin yalnız ilim ve mütefennin [fen sahibi] bulunması kâfi değildir. Her ilmin, her şeyin fevkinde [üzerinde] bir hassaya sahip olması lazımdır ki, o da o milletin muayyen [belirli] ve müspet [olumlu] bir seciyeye malik bulunmasıdır. Böyle bir seciyeye malik olmayan fertler ve böyle fertlerden mürekkep [meydana gelen] milletler hiçbir dakika hakiki bir devlet teşkil edemezler. Böyle milletler birer fesat ocağı olurlar. Şunun bunun oyuncağı ve şunun bunun esiri olurlar. Benim bildiğime göre memleketimizde çok senelerden beri açılmış ve elan [halen] mukaddes ateşlerle yanan ve alevi her mensup olanın kalp ve vicdanını münevver kılan Türk Ocakları’nın esas gayesi, millete böyle müspet bir seciye [karakter] vermektir. Türk Ocakları, milletin harsı üzerinde mühim tesirler yapmalıdır. Zaten bunu yapıyorlar ve daha ziyade yapacaklardır. Biz milliyet fikirlerini tatbikte çok gecikmiş ve çok tekâsül [tembellik] göstermiş bir milletiz. Bunun zararlarını fazla faaliyetle telafiye çalışmalıyız. Bilirsiniz ki, bir milliyet prensibi vardır, bir de bunu inhilale [dağılmaya] sevk eden nazariyat [teoriler] vardır. Lakin yine bilirsiniz ki, milliyet nazariyesini, milliyet fikrini, milletlerdeki milliyet mefkûresini inhilale [dağılmaya] say olan nazariyatın [çalışan teorilerin] dünya üzerinde tatbikiyesi [tatbik kabiliyeti] bulunamamıştır. Çünkü tarih, vukuat [vakalar], hadisat [hadiseler] ve müşahedat [gözlemler] hep insanlar ve milletler arasında hep milliyetin hâkim olduğunu göstermiştir ve milliyet prensibi aleyhindeki büyük mikyasta [ölçekte] fiili tecrübelere rağmen yine milliyet hissinin öldürülemediği ve yine kuvvetle yaşadığı görülmektedir.

Bahusus [bilhassa] bizim milletimiz, milliyetinden tegafül edişinin [bilmezden gelişinin] çok acı cezalarını gördü. Osmanlı İmparatorluğu dâhilindeki akvamı muhtelife [muhtelif kavimler] hep milli akidelere sarılarak, milliyet mefkûresinin kuvvetiyle kendilerini kurtardılar. Biz ne olduğumuzu, onlardan ayrı ve onlara yabancı bir millet olduğumuzu sopa ile içlerinden kovulunca anladık. Kuvvetimizin zaafa uğradığı anda bizi tahkir [hakaret], tezlil ettiler [hor gördüler]. Anladık ki, kabahatimiz kendimizi unutmaklığımızmış. Dünyanın bize hürmet göstermesini istiyorsak, evvela bizim kendi benliğimize hürmet edelim. Benliğimize ve milliyetimize bu hürmeti hissen, fikren, fiilen bütün efal ve harekâtımızla [fiillerimizle ve hareketlerimizle] gösterelim. Bilelim ki milli benliğini bilmeyen bu milletler başka milletlerin şikârıdır [avıdır].

Mevcudiyeti milliyemize [milli mevcudiyetimize] düşman olanlarla dost olmayalım. Böylelerine karşı bir Türk şairinin dediği gibi [karşı duvardaki levhayı işaret ederek] “Türküm ve düşmanım sana, kalsam da bir kişi” diyelim. Düşmanlarımıza bu hakikati ifade ettiğimiz gün, kanaatimize, mefkûremize, ikbalimize yan bakan her ferdi düşman telakki [kabul] ettiğimiz gün, milli benliğe uzanacak her eli şiddetle kırdığımız, milletin önüne dikilecek her haili [engeli] derhal devirdiğimiz gün, halası hakikiye [hakiki kurtuluşa] vasıl olacağız [ulaşacağız]. Ve sizler gibi münevver aydın, azimli, imanlı gençler sayesinde bu halasa vasıl olacağımıza [kurtuluşa ulaşacağımıza] emin olabiliriz. (Şiddetli alkışlar)

Paşa Hazretlerinin sürekli alkış tufanları içinde hitam [son] bulan bu nutkunu müteakip Türk Ocağı azasından [üyelerinden] Operatör Eyüb Sabri Bey, Paşa Hazretlerine tahriren okuduğu bir sual [soru] sordu. “Milletimizin inkılabına muhalefet eden ve kendini din irşadıyla mükellef telakki eyleyen [gören] bir sınıf var; bu sınıfa karşı ne gibi tedbirler alınmıştır?” mealinde olan bu suale Paşa Hazretleri yeniden ayağa kalkarak atideki cevabı verdiler.

Bu suali [soruyu] soran arkadaşımızı müsaadeleriyle bir noktada tenkit edeceğim [eleştireceğim]. Sualleri mühimdir, vuzuha [açıklığa] malik [sahip] değildir. Evvela soruyorum. Bu suali sorarken bu ebham [belirsizlik] bulutlarına ne ihtiyaç vardı. Bu meseleden bahsederken ademi vuzuha [muğlaklığa] sebep nedir? Biz bir şeyi vicdanen iyi yaptığımıza, sözlerimizin hakikat olduğuna kani isek onu olduğu gibi açık, vazıh, tereddüt ve ehamedden [kapalılıktan] ari [uzak] olarak basit etmeliyiz. Ben kendilerinin sualini izah edeyim: Buyurdular ki, bu millet esasen her şeye kabiliyetlidir; fakat bazı insanlar vardır ki, hakikati idrak edecek kadar mütekâmil değildir [olgun değildir]. Bu sebeple, halkın saf vaziyetinden istifade ederek, halka muzır [zararlı] fikirler vererek, halk için müfsit [fesatçı] mevkiinde kalabilirler. Bunlara karşı tedbir var mıdır? Eğer soru böyle irat edilse idi, işte burada hazırun [hazır bulunanlar] içinde muhtelif mesleklerde bulunan arkadaşlar var, asker var, tüccar var, ulema var, vesair mesleklerden ve sınıflardan zevat var. Şüphesiz hepimiz aynı kanaatte olduğumuzu söylerdik.

Her şeyden evvel şunu en ibtidai [temel] bir hakikati diniye [dini hakikat] olarak bilelim ki, bizim dinimizde bir sınıfı mahsus [özel sınıf] yoktur. Ruhbaniyeti reddeden bu din, inhisarı [tekelciliği] kabul etmez. Mesela ulema; behemehâl [mutlaka] tenvir [aydınlatma] vazifesi ulemaya ait olmadıktan başka, dinimiz de bunu katiyetle men eder. O halde biz diyemeyiz ki, bizde özel sınıfı mahsus vardır, diğerleri dinen tenvir hakkından mahrumdur. Böyle telakki [kabul] edersek kabahat bizde, bizim cahilliğimizdedir. Hoca olmak için, yani hakayıkı diniyeyi [dini hakikatleri] halka telkin etmek için, mutlaka kisvei ilmiye [ilmi kisve] şart değildir. Bizim ulvi dinimiz her Müslim ve Müslimeye ilmi taharrisini [ilmin araştırılmasını] farz kılıyor ve her Müslim ve Müslime ümmeti tenvir [aydınlatmak] ile mükelleftir.

Efendiler; bir fikri daha tashih etmek [düzeltmek] isterim. Milletimiz içinde hakiki ulema, ulemamız içinde milletimizin bihakkın [hakkıyla] iftihar edebileceği âlimlerimiz vardır. Fakat bunlara mukabil [karşılık] kisvei ilmiye [ilmi kisve] altında hakikati ilimden [ilmin hakikatinden] uzak, lüzumu kadar talim edememiş [öğrenememiş], tariki ilimde [ilim yolunda] layıkı kadar ilerleyememiş hoca kıyafetli cahiller de vardır. Bunların ikisini birbirine karıştırmamalıyız.

Seyahatlerimde birçok hakiki münevver [aydın] ulemamızla temas ettim. Onları en yeni terbiyeyi ilmiye [ilmi terbiye] almış, sanki Avrupa’da tahsil etmiş bir seviyede gördüm. Ruh ve hakikati İslamiyeye [İslam’ın ruhuna ve hakikatine] vakıf olan ulemamızın hepsi bu mertebeyi kâmildedir [olgun mertebededir]. Şüphesiz ki, bu gibi ulemamızın karşısında imansız ve hain ulema da vardır, lakin bunları onlara karıştırmak musip [isabetli] olmaz.

Efendiler, hakiki ulema ile dine muzır [zararlı] ulemanın yekdiğerine karıştırılması Emeviler zamanında başlamıştır. Hazreti Peygamber’in zamanı saadetlerinde [saadet zamanlarında], Peygamberimizin irtihalinden sonra hulefayı raşidin hazeratının [dört halife hazretlerinin] zamanlarında, hep doğrudan doğruya Hazreti Peygamber’in irşadıyla [yol göstermesiyle] İslam olan hulefayı raşidinin [dört halifenin] tenviriyle [aydınlatmasıyla] selamette bulunan kitlei ümmet [ümmet kitlesi] arasında hakiki nezahet [temizlik], kalbi hürmet, ulvi bir irtibat vardı. Vakta ki [ne vakit ki] Muaviye ile Hazreti Ali karşı karşıya geldiler, ne vakit ki Sıffin vakasında Muaviye’nin askerleri Kur’an-ı Kerim’i mızraklarına diktiler ve Hazreti Ali’nin ordusunda bu suretle tereddüt ve zaaf husule getirdiler. İşte o zaman dine müfsedet [fesatlık], İslamlar arasına münaferet [nefret] girdi ve o zaman hak olan Kur’an, haksızlığı kabule vasıta yapıldı. En mütehakkim [zorba] hükümdarlardan olan Muaviye’nin nasıl bir hile neticesinde sıfatı hilafeti [hilafet sıfatını] de takındığını biliyorsunuz. Ondan sonra bütün müstebit hükümdarlar hep dini alet edindiler; ihtiras ve istibdatlarını tervih [desteklemek] için hep sınıfı ulemaya [ulema sınıfına] müracaat eylediler. Hakiki ulema, dini bütün âlimler, hiçbir vakit bu müstebit tacidarlara inkıyat etmediler [boyun eğmediler], onların emirlerini dinlemediler, tehditlerinden korkmadılar. Bu gibi ulema kamçılar altında dövüldü, memleketlerinden sürüldü, zindanlarda çürütüldü, darağaçlarında asıldı. Lakin onlar yine o hükümdarların keyfine dini alet yapmadılar. Fakat hakikati halde [gerçekte] âlim olmamakla beraber, sırf o kisvede bulundukları için âlim sanılan, menfaatine düşkün, haris [hırslı] ve imansız birtakım hocalar da vardı. Hükümdarlar işte bunları ele aldılar ve işte bunlar, muvafıkı dindir [dine uygundur] diye fetvalar verdiler. İcap ettikçe yanlış hadisler bile uydurmaktan çekinmediler. İşte o tarihten beri saltanat tahtında oturan, saraylarda yaşayan, kendilerine halife namı veren müstebit hükümdarlar bu gibi hoca kıyafetli cerrarlara [dilencilere] iltifat ve onları himaye ettiler. Hakiki ve imanlı ulema her vakit ve her devirde onların mebguzu [düşmanı] oldu.

Üç buçuk dört sene evveline kadar berhayat [sağ olan] Osmanlı hükümdarları da aynı şeyleri yapmışlar, aynı hadialardan [hilelerden] istifade etmişlerdi. Osmanlı tarihinden bu hususta uzun misaller iradına lüzum yok, son Osmanlı hükümdarı Vahdettin’in harekâtı gözünüzün önündedir. Onun emriyledir ki, bile bile ölüme götürülen milleti kurtarmak isteyenler asi ilan edildi. Onun emriyle millet ve vatanı kurtarmak için kan döken aziz ordumuzun bağiler [serseriler] sürüsü olduğuna dair fetvalar veren ulema kıyafetli kimseler çıktı. Onlar bu fetvaları Yunan tayyareleriyle ordumuzun içine atıyorlardı. İşte bu noktada soruyu soran arkadaşımıza yerden göğe kadar hak veririm. Ulema içinde böyle hainleri himaye, şeni [aşağılık] hareketlerini şeriata tatbik eden, din kisvesi ve şeriat sözleriyle milleti izlal [küçük düşüren] ve iğfal eden [aldatan] âlimlerin -onlar için bu tabiri kullanmak istemem- böyle şerre alet olan insanların yüzündendir ki, dört halifeden sonra din daima vasıtayı siyaset [siyaset vasıtası], vasıtayı menfaat [menfaat vasıtası], vasıtayı istibdat [istibdat vasıtası] yapıldı. Bu hal Osmanlı tarihinde böyle idi; Abbasiler, Emeviler zamanında böyle idi. Fakat şurayı inzarı tefekkürünüze [görüşlerinize] arz ederim ki, böyle adi ve sefil hilelerle hükümdarlık yapan halifeler ve onlara dini alet yapmaya tenezzül eden sahte ve imansız âlimler tarihte daima rezil olmuşlar, terzil [rezil] edilmişler ve daima cezalarını görmüşlerdir. Devleti Abbasiye’nin [Abbasi devletinin] sonuncusu, biliyorsunuz ki, bir Türk tarafından parçalanmıştı. Dini kendi ihtiraslarına alet yapan hükümdarlar ve onlara delalet eden [yol gösteren] hoca namlı hainler hep bu akıbete duçar olmuştur [uğramıştır]. Böyle yapan halife ve ulemanın arzularına muvaffak olamadıklarını tarih bize layetenahi [sonsuz] misallerle izah ve ispat etmektedir. Artık bu milletin ne öyle hükümdarlar, ne öyle âlimler görmeye tahammülü ve imkânı yoktur. Artık kimse öyle hoca kıyafetli sahte âlimlerin tezvirine [yalan dolanına] ehemmiyet verecek değildir. En cahil olanlar bile o gibi adamların mahiyetini pekâlâ anlamaktadır. Fakat bu hususta tam bir emniyet sahibi olmaklığımız için bu intibahı [uyanışı], bu uyanıklığı, onlara karşı, bu nefreti, halası hakiki [hakiki kurtuluş] anına kadar bütün kuvvetiyle, hatta artan bir azimle muhafaza ve idame etmeliyiz. Eğer onlara karşı benim şahsımdan bir şey anlamak isterseniz, derim ki, ben şahsen onların düşmanıyım. Onların olumsuz istikamette atacağı bir hatve [adım], yalnız benim şahsi imanıma değil, yalnız benim gayeme değil, o adım benim milletimin hayatıyla alakadar, o adım milletimin hayatına karşı bir kasıt, o adım milletimin kalbine havale edilmiş zehirli bir hançerdir. Benim ve benimle hemfikir arkadaşlarımın yapacağı şey, mutlaka ve mutlaka o adımı atanı tepelemektir. (Alkışlar)

Şüphe yok ki arkadaşlar, millet birçok fedakârlık birçok kan pahasına, en nihayet elde ettiği umdei hayatiyesine [hayati umdesine] kimseyi tecavüz ettirmeyecektir. Bugünkü hükümetin, Meclis’in, kanunların, Teşkilatı Esasiye’nin mahiyeti hikmeti hep bundan ibarettir.

Sizlere bunun da üzerinde bir söz söyleyeyim. Farzımuhal eğer bunu temin edecek kanunlar olmasa, bunu temin edecek meclis olmasa, öyle menfi [olumsuz] adım atanlar karşısında herkes çekilse ve ben kendi başıma yalnız kalsam, onları yine tepeler ve yine öldürürüm. (Şiddetli alkışlar) [2]

DİPNOTLAR

[1] Hâkimiyet-i Milliye, 26 Mart 1923, No: 773, s. 1, sütun: 5-6

https://dspace.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/67476/0274.pdf?sequence=274&isAllowed=y

[2] Hâkimiyet-i Milliye, 26 Mart 1923, No: 773, s. 2, sütun: 1-6

https://dspace.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/67476/0275.pdf?sequence=275&isAllowed=y

[1, 2] Atatürk’ün Bütün Eserleri, Cilt: 15 (1923), Kaynak Yayınları, İstanbul, 2005,  s. 236-242