Giriş

Türk tarihinin yakın dönemlerde meydana gelmiş en önemli iki olayı, hiç şüphesiz Birinci Dünya Harbi ile İstiklâl Harbi’dir. Bu iki harp, devlet ve millet hayatımızda köklü ve kalıcı değişikliklere sebep olmakla birlikte Türk milletine çok değerli bir asker ve devlet adamı kazandırmıştır: Gazi Mustafa Kemal Atatürk.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Birinci Dünya Harbi’nin başta Çanakkale olmak üzere hemen her cephesinde askerî sevk ve idaredeki kudretini ispatlamış, Millî Mücadele’de, millet nazarında Türklüğün timsali olmuş ve Cumhuriyet yıllarında devlet adamlığı ile “Atatürk devri” denecek bir zaman dilimine imza atmıştır. Atatürk hakkında bu güne kadar birçok makale, eser ve devrini aydınlatacak pek çok belge yayımlanmıştır.

Ancak bu çalışmaların önemli bir kısmı, çoğunlukla 1923 yılından sonrasına aittir. Oysa Mustafa Kemal Paşa’nın şahsiyetinin hangi millî-destanî olaylar içinde geliştiğini, bu millete ilk defa nasıl tanıtıldığını, hangi şartlarda milletin önüne düştüğünü ve hangi şartlarda ülkeyi düştüğü tehlikeden, milletin desteği ile istiklâle ve istikbâle doğru götürdüğünü bilmek gerekmektedir.

Birinci Dünya Harbi sonunda çeşitli cephelerde gösterdiği emsalsiz başarılarla askerî kabiliyetini ispat etmiş, kendi topluluğunda tanınmış bir kumandan olan Mustafa Kemal Paşa’yı Türk okuyucusuna ilk defa Ruşen Eşref [ÜNAYDIN] [1] tanıtmıştır.

Ruşen Eşref, döneminin tanınmış yazar ve şairleri ile yaptığı mülâkatlarla tanınmıştır. Kahraman askerlerimizin yarattığı bir destan olan Çanakkale muharebelerinin basınımızda yeterince yer almadığını görmüştür. Kendi askerimizin kahramanlıklarını yabancılardan öğrenmeyi gazeteciliğimiz acısından eksiklik olarak değerlendirmiş ve Çanakkale muharebelerini yapan ve kazanan askerlerimizi millete tanıtma ihtiyacını duymuştur. Bu yolla millet, kendisi için hayatlarını hiçe sayan insanları tanımış olacaktır.

Ruşen Eşref, ilk olarak bu muharebelerin her gününe etkili ve kalıcı faaliyetlerle katılan, askerî dehası ile harbin geleceğinde doğrudan rol oynayan Mustafa Kemal Paşa’yı ziyaret etmiştir. Mustafa Kemal Paşa ile mülâkatı (Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülakat, Şişli, 28 Mart-1334 [1918]), her oturumu on iki saatten az olmamak üzere üç gün sürmüştür. Bu süre içinde genç Paşa, Ruşen Eşref’e Çanakkale muharebelerinin, kendisinin bizzat kumanda ettiği ve şahidi olduğu safhalarını bütün ayrıntıları ile anlatmıştır.

Ruşen Eşref, mülâkat için Mustafa Kemal Paşa’yı Harbiye Nezareti’nin, kendisine ayrılan ve duvarlarında Harbiye Mektebi talebeliği, Hareket Ordusu yürüyüşü, Balkan Harbi günleri ve Trablusgarp muharebesi hatıralarını taşıyan resimlerle süslü dairesinde şöyle anlatır:

“Cumba tavanlarına ve pencere kenarına varıncaya kadar kanepeleri, koltukları bile halılar, seccadeler ve kilimler altında koyulaşmış birçok gölgeli, geniş odada Mustafa Kemal Paşa’nın siması Rembrandtvari bir tablo mevzuunu andırıyordu. Genç bir simada bu kadar engin bir mâna gördüğümü hatırlamıyorum: Işıklarla gölgelerin dalgaları arasında sebat, tevekkül, tevazu, vakar, mülâyemet, huşunet, safvet, zekâ. Bütün bu zıt şeylerin toplandığı sarışın ve gayet sevimli bir yüz.”

Çalışma masasının üzerinde Balzac’ın Colonel Chabert’ini, Maupassant’ın Boule de Suif’ini, Lavedan’ın Servir’ini gören Ruşen Eşref, Paşa’nın yorgunluğunu edebî eserlerle gidermeye çalıştığını düşünmüştür. Esasen o, harp alanlarında paltolar, çizmeler içinde uykusuz geceler geçiren bu genç Türk kumandanının salonlarda pek maharetle vals eden, sohbeti aranan nazik, terbiyeli ve zeki bir insan olduğunu daha önceden duymuştur.

Mustafa Kemal Paşa, Ruşen Eşref’e savaşın muhtelif safhalarını yığın yığın not defterlerinden, raporlardan faydalanarak, çeşitli haritalar üzerinde açıklamalar yaparak anlatmıştır. Ruşen Eşref, bu genç kumandanın anlattığı olaylara bağlı olarak yüzünün aldığı yeni ifadelerden ve sesinin tonundan, yaşanılan harp günlerinin tehlikesini sezmeye çalışmıştır. Ancak Paşa, haritaları sakin sakin karıştırıp anlattıklarına delil olarak gösterdiği raporları, yazara verebileceği notları soğukkanlılıkla seçmiştir. Ruşen Eşref, “memlekete Çanakkale harbinde unutulmaz hizmetler eden muhakemesi süratli, kararları kat’i genç kumandanın yüzünden… Türkiye’nin mukadderatını tayin edecek boğuşmaya doğru gittiğimizi heyecanla” hissetmiştir.

Mustafa Kemal Paşa’nın anlattığı harp sahneleri arasında Ruşen Eşref’in dikkatini en çok çekenler ve üzerinde önemle durdukları, Paşa’nın askerlik dehasını gösterenler ve savaşın cereyan şekli üzerinde etkisi olanlardır. Yazar bunlardan birisini Mustafa Kemal Paşa’nın ağzından şöyle anlatır:

“Ben kuvvetlerimi bırakmışım, efrat on dakika istirahat etsin diye. Düşman da bu tepeye gelmiş. Demek ki düşman bana benim askerlerimden daha yakın ve düşman benim bulunduğum yere gelse kuvvetlerim pek fena bir vaziyete duçar olacaktı. O zaman, artık bu, bilmiyorum, bir muhakeme-i mantıkiye midir, yoksa sevk-i tabii ile midir, bilmiyorum; kaçan efrada:

— Düşmandan kaçılmaz, dedim.

— Cephanemiz kalmadı, dediler.

— Cephaneniz yoksa süngünüz var, dedim. Ve bağırarak bunlara süngü taktırdım. Aynı zamanda Conkbayırı‘na doğru ilerlemekte olan piyade alayıyla cebel bataryasının yetişebilen efradının “marş marş”la benim bulunduğum yere gelmeleri için yanımdaki emir zabitini geriye saldım. Bu efrat süngü takıp yere yatınca düşman efradı da yere yattı. Kazandığımız an bu andır.”

Ruşen Eşref, Mustafa Kemal Paşa ile sadece Çanakkale’de savaşan ve başarı kazanan bir kumandanı konuşturmak için mülâkat yapmamıştır. Muhatabını her yönü ile tanımak ve onu Türk okuyucusuna tanıtmak istemiştir. Sorduğu sorulardan pek çoğu Mustafa Kemal Paşa’nın savaştaki maddî faaliyetleri kadar ruh hâlini de aydınlığa çıkaracak mahiyettedir. Paşa’nın, savaşın bir safhasında, üstün düşman kuvvetlerini siperlerinden söküp atan Türk birliklerinin harekâtını teknik bilgilerle anlatması sırasında, yazarın, bu kuvvetlerimizdeki moral gücü üzerine sorduğu soru, buna güzel bir örnek teşkil etmektedir. Paşa’nın cevabı da hem kendi ve hem de kumanda ettiği askerin ruh yüksekliğini göstermektedir.

“Bu öyle alelâde bir taarruz değil, herkesin muvaffak olmak veya ölmek azmiyle harekete teşne olduğu taarruzdur. Hatta ben, kumandanlara şifahen verdiğim emirlerde şunu ilâve etmişimdir:

– Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeği emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman zarfında yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar kaim olabilir.”

Ruşen Eşref, bu genç Paşa’da gördüğü “ruh azminin“, “bir gaye uğrunda fedakârlık arzusunun“, ülkenin hızla sürüklendiği tehlikeli günler için kurtuluş ışığı olduğu kanaatine varmıştır.

Mustafa Kemal Paşa, emri altındaki askeri sadece tanımakla kalmıyor, onu harekete getirecek manevi gücü de çok iyi bilmektedir. Arıburnu muharebeleri sırasında verdiği aşağıdaki emir bunun açık ispatıdır:

“Benimle beraber burada muharebe eden bilcümle askerler katiyyen bilmelidir ki, uhdemize tevdi edilen namus vazifesini tamamen ifa etmek için bir adım geri gitmek yoktur. Hâb [uyku, rüya] ve istirahat aramanın, bu istirahatten yalnız bizim değil, bütün milletimizin ebediyyen mahrum kalmasına sebebiyet verebileceğini cümlenize hatırlatırım. Bütün arkadaşlarımın benimle hemfikir olduklarına ve düşmanı tamamen denize dökmedikçe yorgunluk asarı göstermeyeceklerine şüphem yoktur.”

Mustafa Kemal Paşa, yukarıdaki emirle ateş hattına giren askerin durumunu da anlatmaktan geri durmamaktadır. O, kan ve barut kokusu içinde tanıdığı Türk insanının azmine, fedakârlığına hayrandır. Onun taşıdığı yüksek ruha karşı duyduğu hayranlığı Ruşen Eşref’e, aynı zamanda başarılı bir tahkiye [hikâye etme, anlatma] üslubu örneği olan şu ifade ile anlatır:

“Mütekabil siperler arasında mesafemiz sekiz metre… Yani ölüm muhakkak, muhakkak… Birinci siperdekiler, hiçbiri kurtulmamacasına kâmilen düşüyor. İkincidekiler onların yerine gidiyor. Fakat ne kadar şâyân-ı gıpta bir itidal ve tevekkülle biliyor musunuz?  Öleni görüyor, üç dakikaya kadar öleceğini biliyor. Hiç ufak bir fütur bile göstermiyor. Sarsılmak yok. Okumak bilenler ellerinde Kur’an-ı Kerim, cennete girmeğe hazırlanıyorlar. Bilmeyenler kelime-i şahâdet çekerek yürüyorlar. Bu, Türk askerlerindeki ruh kuvvetini gösteren şâyân-ı hayret ve tebrik bir misaldir. Emin olmalısınız ki Çanakkale muharebesini kazandıran, bu yüksek ruhtur.”

***

Ruşen Eşref, bu mülâkatla farkında olmadan çok önemli, hatta tarihi bir hizmet ve görevi yerine getirmiştir. Bu görev, Çanakkale muharebelerinin bütün safhalarını bir Türk paşasından dinleyip halka anlatmak değil, Birinci Dünya Harbi sonunda düşülen felâketli günlerden kurtulabilmek için milletin vatan sathında, ayrı ayrı bölgelerde, ayrı ayrı gayelerle başlattığı millî mukavemet hareketlerini bir noktada toplayacak ve Türk’ün iradesi şeklinde düşman karşısına dikecek bir zekâya ihtiyaç duyduğu anda, önceden böyle bir kabiliyeti millete göstermiş ve tanıtmış olmasıdır.

Millî hareketin ne olduğu, amaçlarının nelerden ibaret bulunduğu konuları üzerinde Mustafa Kemal Paşa ile yüz yüze ilk mülâkatı gerçekleştiren yine, onu “Anafartalar kumandanı” olarak Türk okuyucusuna tanıtan Ruşen Eşref olmuştur. [2]

Çanakkale Kara Muharebelerinden Kanlısırt Muharebeleri (6-10 Ağustos 1915), Conkbayırı Muharebeleri (6-10 Ağustos 1915), Birinci Anafartalar Muharebesi (9 Ağustos 1915), Kireçtepe Muharebeleri ( 9-17 Ağustos 1915), İkinci Anafartalar Muharebesi (21 Ağustos 1915), Kayacıkağılı (Bomba Tepe) Muharebeleri (27 Ağustos 1915)ni Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal Paşa’nın dilinden okumak, anlamak, analiz etmek ve değerlendirmek; her Türk evladı için Türk tarihine ve Türk milletine minnet ve şükran borcudur.

***

ANAFARTALAR (2)

Buraya kadar muhaveremizi [konuşmamızı] sakin bir vaziyette dinleyen Yüzbaşı Cevat (Abbas Gürer) Bey, paşanın yaveri, kaim, sertliği hoşa giden bir sesle:

– Bu şarapnel misketlerinden bir tanesi de Paşa’nın göğsünü okşamıştır! dedi.

– Nasıl? dedim.

Paşa tespihi ile oynuyordu. Cevat Bey, parlak çizmelerindeki mahmuzlar şıkırtı yaparak, göğsünün sol tarafındaki nişan kurdeleleri sırası ve ipek kordonu kabara ine şöyle anlatıyordu:

– Bulunduğumuz yer tamamen muhacimlerin [hücumların] arası idi. Paşa da ilerleyen efradımızı seyrederken göğsüne bir şeyin gayet kuvvetle çarptığını duymuştur.

– Evet, sağ tarafta ceketimde bir kurşun yeri gördüm.

Yanımda bulunan zabit (rahmetli Nuri Conker Bey) “efendim, vuruldunuz” dedi. Ben böyle bir söz şuyu bulursa askerimizin kuvvei maneviyesi üzerinde yapacağı tesiri düşündüm.

Elimle zabitin ağzını kapadım.

“Sus” dedim.

Cevat Bey devamla:

– Bir şarapnel misketi göğsünün sağ tarafına tam saatinin bulunduğu cebe isabet etmiştir. Saat parça parça oldu. Fakat o darbe paşanın göğsünde hafif bir leke bırakmaktan başka ileri geçmemiştir, dedi.

– O saat sizin için tarihi bir saattir. Görebilir miyim efendim, dedim.

Paşa:

– O saatin enkazını bu muharebeden sonra Liman Paşa Hazretleri hatıra olarak aldılar. Bana da kendilerinin ailevi asalet armasını havi bulunan saatlerini verdiler.

Cevat Bey saati gösterdi: Omega markalı siyah bir saat: Arkasında bir taç ve “L. Z.” markaları, Paşa’nın kırılan saati de Mektebi Harbiye’den beri sakladığı Omega markalı kuvvetlice bir talebe saati imiş. Cevat Bey Zenith markalı bir bilezik saati de gösterdi ki onu Mustafa Kemal Paşa’ya o kurşun değdiği esnada yanında bulunan genç mülazım [teğmen] vermiş.

Askerinin bu kadar yanında giden, onlara ön ayak olan bir kumandana en zorlu düşmanların bile dayanamayacağına aklım eriyordu.

– Peki, siz bu yaranızla uğraştığınız esnada askerleriniz ne yapıyordu? Hücuma devam ediyor mu idi?

– Tabii. O kahramanlar, başlarında fedakâr zabitleri olduğu halde gayrikabili tevkif savletleriyle ilk düşman hattını bire kadar boğdular. Bundan başka önlerine tesadüf eden, imdada gelen bütün düşman kıtalarını perişan ettiler. Hatta bizim münferit aksamımız boş buldukları istikametlerden denize kadar gitmişlerdir. Bence maksat hâsıl olmuştu. Karşımda bulunan İngilizleri kâmilen imhaya kalkışacak kadar, şeraiti müsait [şartları uygun] tasavvur etmiyordum [görmüyordum]. Onun için verdiğim emirle taarruzu kestim.

Conkbayırı‘nda ve Şahintepe‘de yerleştik kaldık. Bu muharebede düşmana binlerce maktul [ölü], binlerce mecruh [yaralı] verdirdik. Birçok esliha [silahlar] aldık. O cephede bulunan makineli tüfeklerini igtinam ettik [ganimet aldık]. Birçok da esir alındı.

Bu hücumumuz Sir Hamilton’u bazı mübalağalı tasvirlere sevketmiş. Bunu sonra, raporunu okuduğum zaman anladım. (Raporu açıp orada bir sahife arayarak) bakınız, müşarünileyh diyor ki: “Askerlerini biz, mevcut bilcümle toplarımızla topa tutturmuşuz.” Bu doğru değil, tabanca bile attırmadım. Çünkü attırsaydım o zaman baskın tarzında yapmak istediğim hücum muvaffak [başarılı] olamazdı. Zaten onun askerleriyle benim askerlerim değil, bizzat benim ve kumandanlarımın onlarla arasındaki mesafe ancak 15-20 hatve [adım] idi. Bu kadar yakın mesafede düşman hattına topçu endahtına [atışına] imkân olmayacağı erbabınca malûmdur, bahusus [özellikle] gece vakti… Bir de Hamilton iki taburunun boğazlanıp haki helake [yere ölü] serildiğinden bahsediyor.

Bu doğrudur. Fakat bizim 28 Temmuz‘da Conkbayırı‘nda yaptığımız hücumla mağlup ettiğimiz İngiliz kuvveti Arıburnu ve Damakçık Bayırı arasındaki mıntıkada bulunan tekmil kuvvetleridir. Bu meydanı harpte şan ve şeref kazandıklarından bahsettiği General Kayley, bütün erkânı harbiyesiyle beraber maktul düşen [öldürülmüş] General Baldwin, tehikeli surette yaralanan General Koper nerelere kumanda ediyorlardı, yalnız iki tabura mı?

Galip askerin, doğruyu söylemeyen mağlup askere, karşı esirgemediği tezyif [eğlenceli] tebessümü Paşa’da pek vazıhtı [açıktı].

– Maamafih, dedi, Sir Hamilton’un askerimizin hücumunu tasvirdeki maharetini pek takdir ederim. Doğrudur! Onun kullandığı tabirleri istimal ederek [kullanarak] diyebiliriz ki bu muharebede askerlerimiz İngilizler için o gün bir afet oldular. Önlerinde durmaya yeltenenleri haki helake [yere ölü] serdiler. Conkbayırı tepesinin zirvesini tamamen tarayıp temizledikten soma, yine Hamilton’un tabiriyle söylüyorum, kovanından çıkan an sürüleri gibi güç halle yakalanan muhakkak bir ölümden sıyırabilen öteki kollar üzerine saldırdılar, “İngilizler için bu derece nevmidâne [umutsuzca] ve hunrizane [kan dökücü] olan muharebenin tafsilatı asla ve asla sahaifi evrak üzerine konamaz. Türkler birbiri ardınca meydanı kâru zare atıldılar. Ve ismullahı zikrederek hakikaten pek gazanferâne ve şirâne [aslanlar gibi] harbettiler” diyor. Bu hücumlara karşı duran İngiliz efradı, oldukları yerde telef oldular.

Ha, bir şey daha söylemeli. Hamilton askerimizin ma’reke [harp] meydanında yorulmuş oldukları, tükenmiş oldukları zehabında bulunuyor. Aldanmıştır zavallı. Bizim askerimiz hücum için vermiş olduğum emirde olduğu gibi, tayin ettiğim hatta durmalarına dair olan emrimi de aynı itaat ve gayretle tatbik etmekten başka bir şey yapmamışlardır. Bu muharebenin daha fazla tafsilatını yine Hamilton’un raporunda okumak mümkündür.

Onun için biz bu kadarla iktifa edebiliriz [yetinebiliriz]. Yalnız şunu diyeyim ki 29 Temmuz‘da vuku bulmuş olan Conkbayırı Muharebesi, Anafartalar muvaffakiyetinin [başarısının] en şanlı safhasıdır.

Yaver Cevat Bey, bu muharebelerde askerimizin gayet şiddet ve gayretle hareket ettiklerine dair izahat verdi, misaller getirdi. Onlardan biri de şu ki kuvvei maneviyesi yerinde olan, mafevklerinin [üstlerinin] fedakârlığına tamamen inanan askerde mevcut kuvvetli ruhu göstermek itibarıyla mühim buldum. Sıhhiye efradımız bir yerde istirahat ediyorlar ve yemek yiyorlarmış. Tam o esnada bir obüs yakınlarına düşmüş. Askerler bir müddet toz duman arasında kalmışlar. Sonra o sis sıyrılır sıyrılmaz görmüşler ki o askerler arka üstü yatmış kahkaha ile gülüyorlar, kendilerine zararı dokunmamış olan bu obüsle alay ediyorlar.

Paşa dedi ki: 29, 30, 31 Temmuz‘da, 1 ve 2 Ağustos‘ta büyük mikyasta hadisat yoktur. Olanlar da sizi alâkadar etmez.

3 Ağustos muharebesi [Kireçtepe]: Kireçtepe, Anafartalar muharebe cephesinin sağ cenahında pek mühim bir mevzidir. Düşman 2 Ağustos günü akşam saat 6.30 sonrada bir liva kadar kuvvetiyle grubun sağ cenahına taarruz ve Kireçtepe‘nin bazı aksamını zapt etmişti. Fakat aynı gece kıtalarımız tarafından yapılan mukabil [karşı] taarruzla Kireçtepe mevzii istirdat edildi. Düşman 3 Ağustos günü daha faik [üstün] kuvvetlerle tekrar Kireçtepe‘ye taarruz etti. Düşmanın pek ciddi olduğu anlaşılan bu taarruzuna karşı yakından ve bizzat ittihazı tedabir etmek [gerekli tedbirleri almak] üzere mezkûr cephe gerisinde Turşun köyündeki fırka karargâhına gittim. Kireçtepe muharebe meydanında kâfi miktarda kuvvetlerin serian [süratli, hızlı] toplanması lüzumu tezahür etmişti [ortaya çıkmıştı, belirmişti]. Onun için istifadesi mümkün olan cüzütamları celbetmek suretiyle öğleye kadar 12 tabur cem’ine [toplanmasına] muvaffak oldum. Celbolunan kuvvetler mütemadiyen muharebe hattına yürüyorlardı. En nihayet, erkânı harbiyemden icap edenlerle beraber bizzat ben de muharebe hattına yaklaşmak lüzumunu hissettim. Bulunduğum yerden muharebe hattına giden tek bir yol vardı. Bu yol mütemadiyen sahil yakınından geçiyor, düşmanın sahile yaklaşmış olan iki torpidosu tarafından mütemadiyen [durmadan, sürekli] ateş altında bulunduruluyordu. Bu sebeple ileri hareket eden tekmil kıtaatın durmuş olduğunu gördüm. Hayvandan indim, kolun başına ve mecburi tevakkuf olunan noktaya [mecburi durma noktasına] geldim. Filhakika oradan ileri geçmek mevtle [ölümle] kat’i olarak temas etmek demektir. Hâlbuki bugün bu kıtaların ileri geçmesi lazımdı. Evvela ben yalnız olarak koşar adımla geçtim. Arkamdan ve birbirinden fasıla ile erkânı harbiye reisi ve yaverlerim geçtiler. Ondan sonra, tevakkuf eden [toplanmış] kıtaat kumandanlarına “geçeceksiniz” dedim. Parça parça koşmak suretiyle arzu edilen kıtalar geçirildi. Bu muharebenin neticesinde düşman hareketi akim [etkisiz] bırakıldı, evvelkinden daha hâkim bir vaziyet alındı.

Yaver Cevat Bey o gün arkadaşlarına o tehlike içinde hizmet gören bir askeri anlattı: Kimsenin geçemediği ateş içinden kemali itidal ve tevekkülle [bütün dikkati ve inancıyla] yürüyerek ilerdeki arkadaşlarına yiyecek ve kuvvet taşıyan o fedakâr genci Paşa, yaverinin göğsündeki nişanla hemen orada taltif etmiş [ödüllendirmiş].

Paşa dedi ki: 4 Ağustos‘tan 6 Ağustos‘a geçeceğim. Hatta isterseniz 8 Ağustos‘a geçeceğim. O gün, yani 8 Ağustos‘ta sabahtan itibaren düşmanın bir taraftan diğer tarafa asker sevk etmekte ve gemilerden bazı kıtalar çıkarmakta olduğu görülüyordu. Bununla beraber cephede sükûnet vardı. Öğleden evvel Küçük Anafartalar garbında bulunan kıtalar nezdine gittim, tertibatta [düzende] bazı tadilat [değişiklikler] yaptım. Karargâha avdetimde [dönüşümde] vaziyeti daha meşkûk [şüpheli] görüyordum. Onun için, ihtiyatta bulundurduğum fırkalara derhal silah başı etmelerini telefonla emrettim. Bu esnada idi ki gittikçe mütezayit [artan] top sesleriyle beraber düşmanın taarruza geçtiği anlaşıldı. Bu taarruz Küçük Anafarta köyünün sureti umumiyede garbında bulunan fırkalarımıza, Yusufçuk tepesi, İsmailoğlu tepesi ve Azmak ile Kayacıkağılı arasındaki sahaya karşı idi.  Taarruz olunan cepheye sevk olunabilecek kuvvetler Turşun köyü şimali garbisindeki 9’uncu fırka ile Sivli köyü civarında bulunan 6’ncı fırka ve 8’inci ve 4’üncü fırkaların ihtiyat kuvvetleri idi. 9’uncu fırka evvela tahrik olundu. 5’inci fırkayı Sülicek ve İsmailoğlu tepesi mıntakalarında takviye etmesini, diğer bir fırkanın Küçük Anafarta üzerine yürümesini, diğer fırkalara, düşmanın topçuları ile taarruz etmekte olduğu istikametleri ateş altına almalarını, hülâsa [özetle] bütün cephede icap eden [gereken] tedbirlerin alınmasını emrettim. Ancak, düşmanın hücum ettiği cepheye gönderdiğim ihtiyat kuvvetleri muvasalat edebilmek [ulaşmak, varmak] için zaman geçecekti. O zamanı kazanmak lazım geliyordu. Elimde bir süvari livası da vardı. Bu süvari kıtasının mevcudiyeti bende şöyle bir hatıra uyandırdı:

Fransızlar Seddülbahir cephesinde piyadelerinin hücum hatları önünde bir süvari kıtasını, yayılmış olduğu halde bizim hatlarımıza saldırtmışlardı. Bu Fransız süvarilerinin ateş karşısında bi-muhaba [korkmadan] ölüme koşmaları hoşuma gitmişti. Bu hareketi cidden şövalyeresk bulmuştum. Piyadenin önünde bir perde yapıyorlar ve ötesi yok işte, ölüme kucak açıyorlar, arkalarındaki piyadeyi korumak için kendilerini feda ediyorlardı. Bu ne tasvir edilecek cesaret ve fedakârlık levhasıdır!

Binaenaleyh derhal bizim süvari alayı kumandanı beyi yanıma çağırdım. İsmailoğlu tepesine taarruz eden düşmanı aynı tarzda bir hareketle tevkif etmesini [durdurmasını] kendisine emrettim. Pek kıymetli bir süvari kumandanı olan bu arkadaşımız bütün cesareti necibesini bu münasebetle izhar etti [gösterdi]. Bana arzu ettiğim zamanı kazandırdı. Düşmanın deniz ve kara topçuları İsmailoğlu tepesi ile Azmak deresinin şimal ve cenubundaki mevzilerimizi şiddetle bombardıman ediyordu. Henüz natamam olan siperlerimiz barınılmaz bir hale geliyordu. Bilhassa, Yusufçuk tepesine birçok düşman bataryaları ateşlerini temerküz ettirmişlerdi [toplamışlardı]. Düşman bütün cephe üzerine piyadesiyle de taarruz ediyordu. Topçularımızın, piyadelerimizin kemali metanetle icra ettikleri ateş sayesinde bütün bu cephelerdeki düşmanın ilk taarruzu telefat ile püskürtüldü. Öğleden soma 4 ile 4.50 raddelerinde tahminen bir fırka kadar düşman kuvvetinin birbirini müteakip (izleyen) birkaç kademe olan Laletepe ‘den ilerlemekte olduğu görüldü. Bu düşman kuvvetleri Mestantepe ve Kayacıkağılı‘na doğru yanaşıncaya kadar pek çok telefat verdi. Ve birçok defa tevakkufa [durmaya] mecbur oldu. Bazı aksamı darma dağınık bir hale geldi. Fakat herhalde ilk taarruzu yapan düşman kıtaatı takviye olundu. Ve ikinci defa olarak tekrar taarruza kalktı. Bu defa da Yusufçuk tepesine karşı vaki olan hücum defedildi [uzaklaştırıldı]. Yalnız bir jandarma bölüğümüzün geriye çekilmesi üzerine orası derhal takviye olunarak bir süngü hücumu ile düşman o noktadan da atıldı. Düşman saat 6 sonraya doğru taarruzunu faik [üstün] kuvvetlerle ve efradı İngiliz asilzadelerinden mürekkep [oluşan] ikinci süvari yaya fırkası ile üçüncü defa olarak tekrar Yusufçuk tepesine girdi. Tarafımızdan birinci hatlar takviye olunarak icra ettiğimiz taarruzla düşmanı o tepeden attık. Hâkimiyet bizde kaldı. Düşmanın Azmak cenubunda yaptığı taarruzlar da püskürtüldü. Bu suretle 8 Ağustos‘ta düşmanın lâakal [en az] biri taze olmak üzere üç fırka ile yaptığı taarruz neticesinde on beş yirmi bin kadar zayiatı oldu.

Düşmanın maksadı bence Kayacıkağılı, İsmailoğlu ve Yusufçuk tepelerini zapt ederek cephemizi yarmaktı. Ve bu hat dâhilinde şarka ilerleyecekti. Filhakika pek büyük azim ve inat ile müteaddit [çeşitli] taarruzlar yaptı. Kıtalarımızın ve başlarında bulunan kumandanlarla zabitlerimizin metanetleri, fedakârlıkları sayesinde düşmanın hücumları göğüs göğüse, süngü süngüye karşılanarak imha edildi. Neticei muvaffakiyet de bizde kaldı.

Paşa, General Hamilton’un raporunda, aynı güne tesadüf eden vakayii hikâye eden sahifeleri yüksek sesle okudu ve bana dedi ki:

– Görüyor musunuz, işte o da bu mağlubiyeti kabul ediyor. Yalnız tasavvur etmediği müşkülatı bu mağlubiyete sebep gösteriyor. Hâlbuki benim ve kıtalarımın içinde bulunduğumuz müşkülat, muhakkak ki onlarınkinden daha az değildi. Ve kendi ifadesine nazaran “üç fırkadan da fazla olduğu anlaşılan ve bahusus [özellikle]  damarlarında bir damla İngiliz kanı cevalan eden [dolaşan] her bir ferdi iftiharından lerzedar eyleyecek [titreyecek] derecede ulvi bir manzara” arz ettiğini söylediği İngiliz asilzadeler fırkasını mağlup etmek için benim kullandığım kuvvetlerin miktarını Hamilton tarihi harpte okuyacağı zaman Türk askerlerini, Türk zabit ve kumandanlarını herhalde bu İngiliz fırkasının ulviyetinden daha âli [yüce] bulacaktır. Bundan eminim. Sir Hamilton mezkûr fırka efradı için diyor ki: “Bu derece güzide efrada zamanı hazır muharebatımda pek ender tesadüf olunur.” Bunu böyle kabul edersek o halde bizim 34’üncü ve 64’üncü alaylarımızın -ki onları mağlup etmiştir- efradına dünyanın hiçbir ordusunda tesadüf etmek ihtimali olmadığı itiraf olunmalıdır. Yalnız Sir Hamilton’u parlak gayesine muvaffak olmaktan men’ettikleri için İngiliz kumandanının “Türkler ikinci yaya süvari fırkasının, kendilerinin gırtlaklarına yapışıp bir haddi tedip yemekten kendilerini kurtardıkları için pek talihli imişler” sözünü pek bayağı bulurum. Ve buna mukabil şu cümleyi kullanmaya kendimi mezun addederim. İngiltere’nin baisi iftiharı olan ikinci Mavend yaya süvari fırkası efradının temiz kanlı ve mert Türk kahramanları karşısında dayanamadıkları bence bizim için daha şayanı iftihardır. Hakikaten Türkler takati beşerin fevkinde [insan gücünün üstünde] bir kudret göstermişlerdi.

Şimdi gelelim 13 Ağustos muharebesine. Anlıyorsunuz ki sekizden on dörde kadar olan günlerin hadisatından bahse lüzum görmüyorum.

14 Ağustos Kayacıkağılı muharebesi: O gün düşman kesif topçu ateşiyle Kayacıkağılı cephesinde bulunan fırkamızı ateş altına alarak oradaki siperlerimizi dövmeye başlamış. Bu ateş öğleden sonra saat dörtte büsbütün kesbi şiddet etmiş. Buna gemi topçuları da iştirak etmekte imiş. Mustafa Kemal Bey, düşmanın o cepheye bir taarruz hazırlamakta olduğuna kat’i bir surette hükmetmiş. Oradaki fırka kumandanına, böyle bir taarruza mukabele [karşılık] maksadıyla hazırlanması için icap eden emri vermiş. Aynı zamanda mümkün olan tekmil [bütün] topçularına da o istikamette ateş açtırmış. İhtiyat fırkalarından birine de hazırlık emri verilmişti. Filhakika düşman mezkûr cepheye taarruz etmiş.

Mustafa Kemal Bey, oradaki fırka kumandanından vazıh [açık] haber alamadığı için, kendisine telefonla şu emri veriyor:

“İlerideki kuvvetleri kullanacak kimsenin orada bulunmadığını anlayarak müteessir oluyorum. Her halde birinci hatlar teksif edilmeli [yoğunlaştırılmalı]. Düşmanın hücumu halinde derakap [hemen] süngü ile karşılanacak surette ihtiyat taburları birinci hatta takrip edilmeli [yaklaştırılmalı]. Bunun böyle yapıldığından ben emin olmalıyım. Rica ederim icraatınızı hemen bildiriniz.”

Aynı zamanda demin bahsettiği ihtiyat fırkasını da o cepheye hareket ettirmiş. Erkânı harbiyesinden Pertev Bey’i de haber zabiti olarak oraya göndermiş. Almakta olduğu haberler natamammış [tamam değilmiş]. Bununla beraber düşmanın siperlerimize girmiş olduğuna kanaat getirmiş.

“Fırka kumandanının verdiği haberlerle vaziyet tenevvür etmiyordu [aydınlanmıyordu]. O kadar ki bu fırka kumandanına muğber [gücenmiş] oluyordum. Saat 6.15 sonrada da kendisine bu emri verdim” dedi.

– Mümkünse lütfen okur musunuz?

– Ben şu habere intizar ediyorum: Siperlerimize giren düşman mahvedilmiş, düşman siperlerine askerlerimiz girmiştir. Bundan başka hiçbir haber bence haizi ehemmiyet değildir.” İşte bu emri verdim.

– Netice ne oldu efendim?

– Bu emirden sonra gelen raporlarda da vuzuh [açıklık] yoktu. Bunlarda, hareketin iyice hava karardıktan sonraya talikine müsaade etmem talebinde bulunuyordu. Bunun üzerine yeni bir emrimde dedim ki: “Düşmanın tardı için gecenin hululünü [gelişini] bekleyerek bir an bile kaybetmek kat’iyyen caiz değildir. Düşman da karanlıktan bilistifade [faydalanarak] fazla takviye kıtaları alır. Faalâne hareket ederek düşmanı hemen tardetmeniz matluptur. Gönderdiğim takviye kıtaatı ile irtibat peyda ediniz [bağlantı kurunuz]. Onları cephe gerisine yaklaştırınız ve bana bildiriniz.”

Bu fırka cephesinde o gün ve bütün gece sabaha kadar müteaddit defalar kanlı boğuşmalar olmuş. Neticede düşman maksadını elde etmekten mahrum kalmış. Bundan başka bizim için pek parlak bir muvaffakiyet denecek derecede de fazla zayiata uğramış.

14/15 gece yansından sonra düşman Mestan tepeden Yusufçuk tepesine taarruza teşebbüs etmişse de piyade ateşlerimizle bu da bertaraf edilmiş.

Paşa dedi ki:

– İşte bu Kayacıkağılı muharebesinden sonra nihayete kadar artık ciddi hiçbir muharebe vuku bulmamıştır. Bu uzun müddet zarfında gerek biz gerekse düşman tahkimat ve tertibatla iştigal ettik. Bütün tafsil ettiğimiz [ayrıntılarını belirttiğimiz] bu muharebelerde düşman pek büyük zayiata duçar olduğu ve bizim tahtı hâkimiyetimizde kalmaktan kurtulmadığı için bütün ümitleri kırıldı. Ben 27 Teşrinisani‘de [Kasım’da] rahatsızlandım.

– Demek her gün sarsıp emellerinden uzaklaştırdığınız düşmanınızın kaçtığını görmediniz.

– Hayır! Fevzi Paşa Hazretlerini (Mareşal Fevzi Çakmak) yerime tevkil ettim. İstanbul’a geldim.

– Firar haberini nerden aldınız efendim?

– Zannederim on gün sonra, İngilizlerle Fransızların topraklarımızdan kaçtığını İstanbul’da işittik. Bilahare erkânı harbiye reisimin buna dair verdiği rapora istinaden [dayanarak] İngilizlerin bu hareketini izah için, başka kelime aramaya lüzum görmüyorum. Bu tabirin bütün vüs’ati [geniş] manasıyla kaçtılar, kaçtılar diyeceğim. Bu, kendilerince muvaffakiyetli bir kaçıştır, dedi.

Ve gülümsedi.

Bu kadar zaman bana şu hülâsaları vermek için yorulan kıymettar zata teşekkürler ettim. Ve askerlik hayatına İstanbul’dan Yafa’ya sürülmekle başlayan, Hareket Ordusu gibi, Trablusgarp ve Balkan muharebeleri gibi memleketin en tehlikeli zamanlarında can verircesine vazife başına atılan bu kahramanın elini sıktım. İçimde ona karşı derin bir hürmet, bir İstanbul çocuğu ruhu ile derin bir şükran olduğu halde yanından ayrıldım.

Şişli, 28 Mart – Sene 1334 (1918) [3]

DİPNOTLAR

[1] https://www.biyografya.com/biyografi/13092

https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/rusen-esref-unaydin-1892-1959/

[2] Necat BİRİNCİ, Ruşen Eşref ÜNAYDIN, Türk Büyükleri Dizisi: 95, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları: 934, Ankara 1988, s. 17-24

[3] Ruşen Eşref ÜNAYDIN, Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülakat, Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş., İstanbul 1999, s. 65-87

Murat KARATAŞ, “Haritalarla Çanakkale Savaşları”, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yakınçağ ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi (Danışman: Prof. Dr. Zerrin GÜNAL), Çanakkale 2006, s. 92-161 (Metinde kullanılan haritalar buradan alınmıştır)