Türk Tarihi

TARİH ANLAYIŞININ KURUMLAŞMASINDA KALKINMA PLÂNLARININ ROLÜ (1963-2000)

Published

4 yıl ago

Haziran 9, 2022

Yrd. Doç. Dr. Kemal KOÇAK(*)

Cumhuriyetten günümüze tarih anlayışını, siyasî iktidarların hükûmet programları ve bu programlara göre eğitim ve kültür alanındaki uygulamalar biçimlendirmiştir. Tarih anlayışını çerçeveleyen uygulamalarda, iç ve dış politika etkileyici ve düzenleyici rol oynayabilmiştir. Buna göre, Cumhuriyetten günümüze tarih anlayışının kurumlaşmasını, Kalkınma Plânlarına yansımalarını ve gerçekleşme durumuna göre inceleyebiliriz.

1. Kalkınma Plânları
Kalkınma plânları kamu kesimi için emredici, özel kesim için teşvik edici ve yönlendirici yaptırım gücüne sahiptir. Millî Eğitim Bakanlığı, “Anayasa, 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu ile kalkınma plan ve programları doğrultusunda Millî Eğitim hizmetlerini yürütmek üzere “[1] kurulmuştur. Millî Eğitim Bakanı “ Bakanlık hizmetlerini mevzuata, hükûmetin genel siyasetine, kalkınma planlarına ve yıllık programlara uygun olarak yürütmekle ve Bakanlığın faaliyet alanına giren konularda diğer bakanlıklarla ve kuruluşlarla işbirliği ve koordinasyonu sağlamakla görevlidir “ [2].

1.1. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı ( 1963 – 1967 )
Birinci Beş Yıllık Kalkınma Plânında eğitim anlayışı ve eğitimin kalkınmadaki rolü “ Eğitim, istenen bir yaşama düzenine ulaşmak çabası olan kalkınmanın en etkili araçlarından biridir. Ulaştırılmak istenen düzenin değerlerini yerleştirmek, toplumu bu hedefe yöneltecek kişi ve grup davranışlarını yaratmak, buna engel olabilecek değer ve davranışları değiştirmek eğitim yoluyla olur. Eğitim aynı zamanda kalkınma çabasının gerçekleşmesi için gerekli nitelikte ve sayıda elemanların yetiştirilmesinde de başlıca yoldur. Bunların yanında eğitim, toplumun yaratıcı gücünü ve verimini artıran, toplumda kişilere kabiliyetlerine göre yetişme imkânı sağlayacak sosyal adalet ve fırsat eşitliği ilkelerini gerçekleştiren en etkili araçtır. Ayrıca eğitim insanlara, doğal ve toplumsal çevrelerini tanımak, bilinçli hareket etmek imkânlarını veren refah ve mutluluklarını artıran en önemli sosyal hizmettir “[3] biçiminde tanımlanmaktadır.
Eğitim politikasının uygulanmasında göz önünde tutulacak ilkeler başlığı altında; eğitim sisteminin toplumdaki çeşitli görevlerin yurttaşlar arasında kabiliyetlerine göre dağıtılmasını sağlayacak bir şekilde düzenleneceği, bu amaçla durumları ne olursa olsun kabiliyetli olanların bütün eğitim imkânlarından yararlanacağı, böylece toplumda hem sosyal adaletin hem de fırsat eşitliği ilklerinin gerçekleştirileceği, diğer taraftan çeşitli hizmetlerin en kabiliyetli ve yeterli kişiler yoluyla yürütüleceğinden hizmetin verimli ve seviyeli olacağı, bunu sağlamak için alınması gerekli tedbirlerin eğitim programlarında yer aldığı belirtilerek kalkınma plânı ile eğitim programları ilişkisi kurulmaktadır.
Eğitimde yatay ve dikey geçişlerin yeterlik ve istidatların doğru olarak tespitine dayalı bir mekanizma içinde işletileceği, bunun yanında belli bir meslek adamı yetiştirmeyi amaç bilen okulları bitirenlerin, üst okullara geçişini mümkün kılmak için yetiştiği meslek alanında gerektiği kadar hizmet görerek iş alanının kazandıracağı imkân ve iktidarlardan yararlanmasının sağlanacağı vurgulanarak eğitim sisteminde yöneltme, belge – meslek – istihdam ilişkisi vurgulanmaktadır.[4]

Kalkınma Plânında “Tarih Öğretimi “ne ilişkin özel bir ilke ve politika belirlenmemiştir. “ Meseleler ve Alınması Gereken Tedbirler “ arasında okul programları hakkında “ çeşitli basamaklardaki okulları bitirenlerin yetiştirilme amaçlarına uygun olarak yetiştirilip yetiştirilmedikleri konusunda araştırmalar yapılarak, bunun ışığında bir yandan gereken tedbirler alınmalı, öte yandan da Türkiye’deki eğitim kurumlarının öğretim programları çağımızdaki modern teknolojinin ve yurdumuzun şartlarına uygun bir duruma getirilmesine çalışılmalıdır “[5] tedbirine yer verilmiştir.

1.2. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı ( 1968 – 1972 )
Kalkınma Plânında ” Ekonomik Gelişmede İnsan Unsuru ” başlığı altında eğitim hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde uyulacak ilkelere yer verilmiştir. Bu ilkelerden bazıları şöyledir:
” Her kademedeki bütün öğretim kurumlarının öğretim programları, eğitim sistemi içinde bu kurumdan beklenen fonksiyonu, yukarı eğitim kademelerine arz ve bu kademede yetişenlerin iktisadî ve sosyal gelişmeye yeterli nitelikte olarak katılmalarını sağlama bakımından devamlı olarak değerlendirilecek ve geliştirilecektir. Bu programlara ışık tutan araştırma ve bilimsel gelişmeler izlenecektir. Öğretmen yetiştirmede ve hizmet içinde eğitimde bu hususlar özellikle gözetilecektir. Genel, meslekî ve teknik eğitimin bütün kademelerinde ders programları arasında tek bir eğitim anlayışına uygun olarak birlik sağlanacaktır ” [6]:
” Eğitimden beklenen genel ve özel faydaların sağlanması amacıyla, bütün eğitim kademelerinde öğretim programları, eğitimde iş ilkesini gerçekleştirecek yönde ve yeterli bir beden ve sanat eğitimi programı ile desteklenerek düzenlenecektir ” [7]:
” Kültürel Faaliyetler “in amacı ” toplumun yaşama düzenini geliştirmek ve yaratıcı gücünü artırmakta kültür faaliyetleri son derece önemlidir. Türk kültürünü geniş kitlelere yönelterek geliştirmek için Türk kültür eserlerini sayı ve nitelik bakımından daha üstün bir seviyeye ulaştırmak, bu imkânı sağlayacak sanatçı ve elemanları yetiştirmek, yeni eserlerin ortaya çıkmasını sağlayacak bir ortam yaratmak ve geliştirmek, eski Türk sanatları ve Türk folklorunun bütün dallarında bilimsel araştırma, tespit ve tanıtma faaliyetleri yapmak, kültür eserleri için etken bir dağıtım sistemi kurmak, kültür değeri taşımayanlar yerine değerli kültür eserleri getirmek amaç olacaktır ” [8] biçiminde tanımlanmıştır.
Kültür faaliyetlerinin gerçekleşmesi için iktisadî ve sosyal gelişmeyle belli yerleşme merkezlerinde çeşitli tipte kültür faaliyetlerine ihtiyacın ortaya çıktığı, bu ihtiyaçların önceden tahmin edilerek karşılanması, diğer alanlardaki programlar ve yatırımlarla aynı seviyede ve önemde ele alınmasının gerekliliği, kültür faaliyetlerinden en az yararlanan köylük çevrelere yöneltilecek kültür faaliyetlerinin etkili olabilmesi ve yapıcı sonuçlar sağlayabilmesi için bu bölgelere özellikle Türk kültür eserlerinin götürülmesinin; yabancı kültür eserlerinin Türk kültür değerleriyle bağdaştırılarak sunulmasının zarurî olduğu; bu anlayış içinde Türk kültürünün yurt düzeyinde yayılması ve yaşatılmasının sağlanacağı ilkesine yer verilmiştir.
Kültür faaliyetlerinin gerçekleştirilmesinde ” Uygulanacak Politikalar “a ilişkin olarak; kültür eserlerini sayı ve nitelik bakımından üstün bir seviyeye ulaştırmak ve yeni eserleri artırmak için ilim, fikir ve sanat çalışmalarının teşvik edileceği, bu amaçla sergiler açılacağı, ödüller konacağı ve yarışmalar düzenleneceği; üstün nitelikte eserlerin çıkmasını, yurda yayılışını artırmak için üstün değerde eserlerin Devletçe satın alınacağı, eski Türk yazarlarının eserlerinin muhafazası ve yeni nesillerin anlayacağı gibi sadeleştirilerek basımının yapılacağı, Batı kültürünün temel eserlerinin tercüme edileceği, plân döneminde iyi tercüme edilmiş ve ucuz sağlanabilecek en az 1000 eserlik bir temel eserler kütüphanesinin gerçekleştirileceği, dağıtım sisteminin geliştirileceği öngörülmüştür [9]:

1.3. Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Plânı ( 1973 – 1977 )
Plânlı dönemde, eğitim sisteminin; ekonomik ve sosyal kalkınmanın gerektirdiği nitelik ve nicelikteki insan gücünü yetiştirme, fertlerin bilgi ve maharetlerini artıracak ve değer yargılarını etkileyerek kalkınmadan doğan değişikliklere uyumlarını ve kalkınmaya olumlu katkılarını sağlama, sosyal adalet ve fırsat eşitliğini gerçekleştirme fonksiyonlarını tam olarak yerine getiremediği; eğitimde bu fonksiyonları etkili bir biçimde gerçekleştirecek köklü bir sistem ve muhteva değişikliğinin sağlanamadığı “ Eğitimle İlgili Sorunlar “ başlığı altında vurgulanmaktadır.
Eğitimle ilgili sorunların kaynakları şöylece belirtilmektedir [10]:
a. Nicelik sorunu yanında, eğitim sistemi ve programları ile üretim faaliyetleri ve iş piyasası arasında uyum sağlanamadığından, yetiştirilen elemanların ekonomik ve sosyal kalkınma gereklerine uygun nitelikte olmaması önemli bir sorun olarak ortaya çıkmıştır.
b. Eğitim metotlarının, öğrencilere gözlem ve deneye dayanan, araştırma ve soyutlama yeteneklerini kazandıracak nitelikte olmadığından, bütün eğitim kademelerinde eğitim programları, ders araç ve gereçleri bu yetenekleri kazandırmada yetersiz kalmıştır.
“ Eğitim ve Kültür “ başlığı altında “ Eğitim Sisteminin Nitelik ve Fırsat Eşitliği Yönünden Gelişmesi “yle ilgili sorunlar şöylece sıralanmaktadır [11]:
a. Plânlı dönemde bütün eğitim kademelerinde öğretim programları ve yöntemleri öğrencide bilgiye dayanan düşünme, beceri ve yaratıcılık yeteneğini geliştirecek, öğrendiğini çalışma hayatında uygulamasını ve yenilikleri devamlı olarak izlemesini sağlayacak şekilde düzenlenmemiştir.
b. Plânlı dönemde yoğunlaşan çabalara rağmen, eğitimin bütün kademelerinde ders araçları ve gereçleri yetersizliği sorunu süregelmektedir.
c. Millî Eğitim Bakanlığı ve eğitimle ilgili diğer kuruluşların idarî yapıları ve personel durumları, plân ve programlarda öngörülen eğitim politikalarının uygulanması için gerekli iç plânlama, program geliştirme ve benzeri işlemlerin yapılmasını sağlamaktan uzak bulunmaktadır.
d. Eğitim kurumları ve eğitim programları ile iş piyasası ve çalışma hayatı arasında ilişki kurulamamış, bu sebeple eğitimin fonksiyonel olması sağlanamamıştır.
Eğitimle ilgili sorunların çözümü için uygulanacak ilke ve politikalar “ Genel İlkeler “ başlığı altında sıralanmıştır [12]:
* Bütün eğitim kademelerinde niteliğin yükseltilmesi için öğretim program ve yöntemlerinin devamlı olarak yenilikleri yansıtıcı yönde geliştirilmesi, eğitim araçlarının milletlerarası standartlara uygun sayı ve nitelikte temini gerçekleştirilecektir.
* Eğitim teşkilâtında yapılacak yeniden düzenlemeler, araştırma – geliştirme temeline dayanan, devamlı olarak yenilikleri izleme ve ülke şartlarına uyanları seçip uygulamaya geçirme çabaları olarak ele alınacaktır.
“ Kültür “ başlığı altında; Birinci Beş Yıllık Kalkınma Plânında kültür faaliyetlerinin amacının, Türk kültür varlığını korumak, geliştirmek ve daha geniş bir çevreye tanıtmak;
İkinci Beş Yıllık Kalkınma Plânında, kültür daha geniş bir kapsamda ele alınmış, Birinci Plândaki amaçların yanı sıra yeni kültür eserlerinin yazımını sağlayacak bir ortamın hazırlanması, Türk kültür değerlerinin yurt içinde ve dış dünyaya tanıtılması, klasik ve çağdaş kültür değerlerinin Türk toplumuna aktarılması biçiminde yer aldığı vurgulanmıştır.
Kültür faaliyetleri olarak yapılanlar ve yapılacaklar aşağıdaki gibi sıralanmıştır [13]:
a. Yayımlanan gazete, dergi ve kitap sayısı 1963 yılından bu yana devamlı artış göstermiş ancak 1971’de yayımlanan gazete ve dergi sayısında bir duraklama gözlenmiştir. Yayımlanan kitapların çoğu yetişkinleri ve gençleri okumaya teşvik etmekten ve kültüre katkıda bulunmaktan uzak kalmış, değerli kitapları özendirecek ve onlara gerçek değerlerini verecek bir yöntem geliştirilememiştir. Bu alanda Millî Eğitim Bakanlığınca tarih, kültür ve sanatla ilgili kitaplar yayınlanmış, ayrıca zararlı çocuk neşriyatını önlemek amacıyla bazı çalışmalar yapılmıştır.
b. Devlet arşivlerinin yeniden düzenlenmesi, korunması ve geliştirilmesi, özellikle Osmanlı devrine ait kültür ve tarih değeri yüksek belgelerin yok olması veya tahribatın önlenmesi ve değerlendirilmesi için bazı çalışmalar yapılmış, ancak etkili tedbirler alınamamıştır.
c. Türkiye’nin dünyanın en çok film çevrilen ülkeler arasında yer almasına karşılık çevrilen filmlerin büyük çoğunluğunun eğitim, kültür ve sanata katkısı sınırlı kalmakta, olumsuz etkileri de söz konusu olmaktadır.
d. Türk Dili, Türk Tarihi ve Türk Kültürü üzerinde araştırmalar yapacak bilimsel bir kurumun kurulması için incelemeler yapılacaktır.

1.4. Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Plânı ( 1979 – 1983 )
Plân döneminde eğitim alanında uygulanacak ilke ve politikalar şunlardır [14]:
a. Eğitim sistemi diğer sistemlerle bir bütünlük içinde ele alınarak, teknolojik ve ekonomik yapıyla tutarlı bir teşkilât yapısına kavuşturulacaktır. Bu amaçla kır ve kent dokusunun nüfus, ekonomik ve kültürel özellikleri eğitim sisteminin geliştirilmesinde önemle dikkate alınacaktır.
b. Bütün kademelerde, eğitimin ezberciliğe dayanan, kişiliği geliştirmekten çok kalıplaştırmaya iten, çoğu kez gereksiz kuru bilgiler yığınından oluşan içeriğinin değiştirilmesi sağlanacaktır.

1.5. Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı ( 1985 – 1989 )
Kalkınma Plânları arasında, özellikle plânın Özel İhtisas Komisyonlarınca hazırlanması safhasında Tarih Alt Komisyonu vasıtasıyla durum tespiti yapılarak kısa ve uzun vadeli yapılacak çalışmaları ortaya koyma başarısını gösteren Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Plânıdır. “ Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı Millî Kültür Özel İhtisas Komisyonu Tarih Alt Komisyonu“nca hazırlanan rapor [15] dikkat çekmektedir.
Tarih Alt Komisyon Raporu :
I – Kalkınmada Tarih Araştırmalarının Rolü,
II – Durum Tespiti,
III – Tarih Araştırmaları Sahasında Neler Yapılmalıdır ?
IV – Teşkilâtlanma, bölümlerinden meydana gelmektedir.
Raporda, toplum kalkınması ve tarih araştırmaları arasındaki münasebet ,“ Kalkınma, hem maddî kaynakların ve ilmî bilginin hem de teknik mânada çevreye hâkim olmanın birikimi anlamına gelmektedir. Diğer bir ifadeyle, kültürü meydana getiren muhtelif sektörlerin, tarihî – millî temellere dayalı olarak kendi mantık ve diyalektikleri içinde yaratıcı düşünceyle, dış kültürlerin cihanşümûl değerlerini de temellük edip, kendi dinamizmlerini harekete geçirerek şahsiyet kazanmaları ve ahenkli bir biçimde merhaleler katetmeleri, toplum fertlerinin refaha kavuşmasıdır. Her toplum veya kültür, böyle bir kalkınma imkânına sahip bulunmaktadır. Tarih ise, toplumun dünü ile bugünü arasında kesintisiz bir etkileşme vetiresi, bir diyalogdur “[16] biçiminde açıklanmaktadır.
Tarihin, kalkınmanın yönünü tayin ve dinamiklerini tespit etmedeki rolü, “…tarih aslında değişmenin, ilerlemenin ve kalkınmanın ilmidir. Tarihten alınacak ders, çoğu zaman sanıldığı gibi, dün olmuş olanın yarın tekrar olacağı şeklinde değildir. Tarih, dünün evvelki günden niçin ve nasıl farklılaştığını inceleyerek, bu yaklaşımda yarının da hangi mânada düne karşı çıkacağını sezme vasıtasını bulmakta ” [17] dır biçiminde belirtilmektedir.
” Durum Tespiti ” bölümünde; ülkemizde 1950’li yıllardan itibaren başlayan hızlı sanayileşme döneminde sosyal bilimlerin, özellikle Türk tarihinin ve kültürünün ihmal edildiği, bunun sonucu olarak yeni nesillerin manevî buhrana sürüklendiklerinin müşahede edildiği; insan unsurunun sahip olduğu teknik bilgi ve beceriyi mensup bulunduğu milletin daha geniş mahiyette insanlığın lehine veya aleyhine kullanabildiği; lehte veya aleyhte çabasına millî veya kozmopolit yapısının sebep olduğu, bu yapıyı Millî Eğitim Teşkilâtının verdiği, Türk Millî Eğitiminde ilk, orta ve lise seviyesinde okutulan tarih ders kitaplarının günümüz gerçeklerinin çok gerisinde olduğu, gerçeklerin çok gerisinde kalan ders kitaplarının öğrenciler üzerindeki menfi tesirinin 12 Eylül öncesi olaylarla ispatlandığı; yeni bilgileri piyasa kitaplarından öğrenen bir genç için bu durumun yıkıcı olduğu, belirli ideolojilerin etkisiyle yazılmış kitapların öğrencilere rehber olabildiği ve bu öğrencilerin tarih dersine, ders kitaplarına ve öğretmenine inancının kalmadığı; insan unsuruna şekil verebilecek manevî bilimlerin başında gelen tarih biliminin, özellikle millî tarihimiz ve kültürümüzün Devlet Politikasında gerçek yerini alması [18] gerektiği vurgulanmaktadır.
Yönetici tabakada tarih şuurunun tam mânasıyla yerleşmemiş olmasının, Türk kültürünü zedeleyici mahiyette faaliyetlere girişilmesine sebep olduğu belirtilmekte ve aşağıdaki örnekler sıralanmaktadır:
* Türk – İslâm eserleri yerine Hitit, Roma, Bizans vb. gibi tarihe gömülmüş devletlere ait arkeolojik araştırmalara ağırlık verilmektedir.
Noel Baba, Efes ve buna benzer yerlerde Hristiyanların dinî inançlarını kamçılayacak şekilde buraların kutsal yer olarak ilânı, bilhassa Batı Anadolu’da Fethiye, Efes, Side gibi yerlerde yapılan festivallerde Roma – Bizans hayatı canlandırılmaktadır.
* Türkiye kütüphane ve müzeleri tarih yönünden en zengin kitap ve arşiv vesikalarına sahip olmasına rağmen, bunları değerlendirecek arşiv elemanları yeterli seviyede değildir. Diğer taraftan, arşivlerde çalışma yapmak isteyen üniversite mensuplarına mevzuat sebebiyle çeşitli güçlükler çıkarılmaktadır.
* Türk tarihi ve kültürü ile ilgilenmek için iyi niyetle kurulan müesseseler, bilerek veya bilmeyerek gayrî millî araştırmalar ve yayınlar yapmaktadır. Devletçe bu müesseselerin denetimi yapılamamaktadır. Denetimin işlememesi, kurulan müesseselerin bozulmasına sebep olmaktadır.
Türk kültürünü zedeleyici faaliyetlerin önlenmesine yönelik tedbirler şöyle sıralanmaktadır:
* Devlet, milletin dilini, kültürünü hâkim kılmalı; kurum ve kuruluşlarına millî hüviyetini vermeli, millî birliği ve bütünlüğü sağlamalıdır. Bu da ancak millî tarih şuurunun verilmesiyle, yeni nesillerin millî tarihe olan sevgisiyle gerçekleşebilir.
* Günümüzde Cumhuriyet rejimi oturmuştur. Bu yüzden, Cumhuriyet öncesi Osmanlı tarihinin horlanması, âdeta inkâr edilmesi, günümüz meselelerine yanlış teşhis konulmasına sebep olmaktadır. Bu türden yıkıcı tenkit yerine son 150 – 200 yıllık tarihimiz ilmî metotla incelenmeli ve gerçekler ortaya konulmalıdır.
” Tarih Araştırmaları Sahasında Neler Yapılmalıdır ? ” bölümünde aşağıdaki araştırma ve incelemelere yer verilmiştir:
1. İç Meselelere Yönelik Tarih Araştırmaları
a.Türkiye’nin değişik hususiyetlere sahip bölgelerinden 8 – 10 tipik mıntıka tespit edilerek alan araştırmaları yapılmalıdır. Araştırma neticesinde elde edilecek bulgulara göre Türkiye’nin kültürel, sosyal ve ekonomik yapısını gerçeğe uygun şekilde ortaya koyacak sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik tarihi yazılmalıdır.
b.Özellikle 10 – 15 yıldan beri Türkiye’yi ikiye bölünme noktasına getirecek ideolojik istismarlara uygun ” Mezhep Ayrılıkları ” meselesini, sosyal ve dinî boyutlarıyla ortaya koyacak araştırmalar yapılmalı ve Türkiye’nin dinî haritası çıkarılmalıdır.
c.Türkiye’de çeşitli etnik kökenlere sahip olmakla beraber İslâmiyet faktörüne bağlı olarak Türk kültürüyle bütünleşmiş veya çeşitli sebeplerle yeterince bütünleşememiş gruplara ilişkin sosyolojik, antropolojik, dinî, folklorik vb. araştırmalar yapılmalıdır.
d. Türkiye’de yaşayan din grupları hakkında Türk tarihi çerçevesinde araştırmalar yapılmalıdır.
e. Cumhuriyet döneminde yasaklanmış olmasına rağmen, zamanımıza kadar gizlilik içinde varlıklarını sürdürmüş, hatırı sayılır bir siyasî ve sosyal güç merkezi olan tarikatlar üzerinde disiplinler arası işbirliği içinde araştırmalar yapılmalıdır. Araştırma ile tarikatların ortaya çıkış sebepleri, yayılmaları, fikir ve faaliyet alanları ortaya konulmalıdır.
2. Dış Meselelere Yönelik Tarih Araştırmaları
a. Ermeni ve Yunan meselesi.
b. Türk Cumhuriyetleri ve Türk Toplulukları ile kültürel bağları pekiştirmeye yönelik bunların tarihlerine ilişkin araştırmalar.
c. Dinî, tarihî ve kültürel bağlarımız olan, günümüzde siyasî ve ekonomik önem kazanan Orta Doğu İslâm ülkelerinin ( Mısır, Suriye, Irak, İran ve Suudi Arabistan ) tarih ve kültürlerine ilişkin araştırmalar.
d. Kuzey, Doğu, Orta Afrika ve Uzak Doğu İslâm ülkelerinin tarihlerine ilişkin araştırmalar.
e. Milletlerarası münasebetler çerçevesinde Türkiye’nin yakın ilişkiler içinde olduğu diğer devletlerin tarihleri üzerinde araştırmalar yapılmalıdır..
” Teşkilâtlanma ” başlığı altında; ülkemizde, tarih çalışmaları alanında merkezî bir teşkilâtın bulunmadığı; tarihçilerin çeşitli fakülte, enstitü ve kurumlarda bir yandan tarih araştırmaları yaptığı, öte yandan tarih öğretimiyle uğraştıkları, genellikle tek başlarına veya küçük gruplar hâlinde kaldıkları vurgulanmaktadır. Bu dağınıklığın giderilmesi için, ülke genelinde tarih çalışmalarını plânlayacak, teşkilâtlayacak, öncelikleri tespit edecek, ihtiyaçları belirleyecek, Türk tarihçiliğinin genel stratejisini çizip yön verecek bir teşkilâtlanmaya gidilmesi ihtiyacı ortaya konulmaktadır.
Üniversiteler ve bünyelerindeki enstitülerce yürütülen tarih araştırmaları ve bu alandaki elemanlar yeterli duruma geldikçe, üniversite dışında ( Fransa’daki CNRS gibi ) müstakil araştırma kurumlarının teşkili sağlanmalıdır.
Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı döneminde, müstakil araştırma kurumlarının teşkilini sağlayacak nicelik ve nitelikte aşağıdaki araştırmacıların yetiştirilmesi gerekli görülmektedir.
1. Orta Asya Tarihi Etüdleri ( İslâm Öncesi Türk Tarihi, İlk Müslüman Türk Devletleri Tarihi, Türk – Moğol Devletleri Tarihi, Timur İmparatorluğu ve Kolları Tarihi, Rus İstilâsı Sonrası Türk Devletleri Tarihi alanlarında olmak üzere toplam 100 araştırmacı ).
2. Ön Asya Tarihi Etüdleri ( Büyük Selçuklular ve Kolları Tarihi, Anadolu Selçukluları Tarihi, Anadolu Beylikleri Tarihi, Karakoyunlu – Akkoyunlu ve Safevî Tarihi, Atabeylikler, Eyyubiler ve Memlûkler Tarihi, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Türkiye Dışı Çağdaş Türk Devletleri Tarihi alanlarında olmak üzere toplam 300 araştırmacı ).
3. Güneydoğu Avrupa Etüdleri ( Bizans Tarihi, Balkan Devletleri Tarihi alanlarında olmak üzere toplam 50 araştırmacı ).
Plân döneminde eğitim hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde uyulacak “Genel İlkeler ” den bazıları, “ Sosyal Hedef ve Politikalar “ başlığı altında şöylece sıralanmaktadır [19]:
* Bütün eğitim kademelerinde niteliğin yükseltilmesi esastır.
* Eğitim – öğretim kurumlarının her seviyesinde öğrencilere kazandırılacak bilgi ve becerilerin hayata dönük olması sağlanacaktır.
* Çocukların yetiştirilmesinde en etkili araç olan aile terbiye sistemi, ailenin çocuğun eğitimi üzerindeki sorumlulukları hakkında şuurlandırılması ve bilgilendirilmesi yolu ile daha etkili hâle getirilecektir. Bu açıdan, ailenin eğitilmesi toplumun ve eğitim sisteminin en önemli görevidir.
“ Millî Kültür “ alanında gözetilecek “ Genel İlkeler “ ise şöyledir [20]:
* Kültür alanında millî ve manevî varlığımızı yaşatma ve tanıtma, kültür hizmetlerinden az yararlanmış bölgelere öncelik verme ve hizmeti bölgelerin potansiyeline uygun olarak ve bu potansiyeli geliştirecek şekilde götürme esas olacaktır.
* Türkçenin zenginliği ve yapısının korunması, aşırı zorlamalara gidilmeksizin kendi tabiî seyri içinde gelişmesi yolunda ilmî çalışmalar sürdürülecektir.
* Millî kültürümüze ait olan, eski Türkçe ve diğer dillerde yazılmış eserlerin bugün konuşulan Türkçeye yeni harflerle kazandırılmasına, bunun için gerekli idarî ve malî ihtiyaçların karşılanmasına çalışılacaktır.
* Türk radyo ve televizyonunun millî kültürü ve bütünlüğü güçlendiren bir niteliğe ve ülkenin her tarafında ilgiyle seyredilebilir ve dinlenebilir bir seviyeye ulaştırılmasına çalışılacaktır.
* Kültür hayatımızda önemli yeri olan edebiyat, resim, tiyatro ve sinema sanat dallarının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına ağırlık verilecektir.
Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı Özel İhtisas Komisyonunun “ Millî Kültür ” alanında özellikle “ Tarih Araştırmaları ve Teşkilâtlanma “ ya ilişkin hazırladığı ayrıntılı raporun, plânda beklenildiği derecede yer almadığı görülmektedir.

1.6. Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Plânı ( 1990 – 1994 )
Plân döneminde eğitim alanında uygulanacak “ İlkeler ve Politikalar “dan bazıları, “ Sosyal Hedef İlke ve Politikalar “ başlığı altında şöylece sıralanmaktadır [21]:
* Eğitimin her kademesinde kalitenin yükseltilmesi, imkân ve fırsat eşitliğinin sağlanması esas amaçtır. Müfredat programlarının bilimsel araştırmalara dayalı olarak, günün ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde hazırlanmasına özen gösterilecektir.
* Okullarda görsel – işitsel araçlar ve bilgisayar destekli eğitim gibi eğitim teknolojisinin kullanılması yaygınlaştırılacaktır.
* Eğitim sistemi,, meslek kazandırıcı eğitim, ara insan gücü ve yüksek nitelikli insan gücü yetiştiren eğitim olmak üzere üç boyutlu bir yapıda ele alınarak kalkınmanın temel araçlarından biri olarak etkinleştirilecektir.
* Fiziksel altyapı ile insan gücü kaynakları, müfredat programları ve modern eğitim teknolojileri gibi eğitimin altyapısının iyileştirilmesi için program – bütçe teknikleri, maliyet – fayda ve maliyet etkinlik analizlerine dayalı yatırım programları düzenlenecektir.
* Her eğitim kademesi için, illerde eğitim birimlerinin sorun belirleme ve çözüm arama becerilerini geliştirmek amacı esas alınacaktır.
* Eğitim sisteminin bütününü kapsayan bir eğitim insan gücü plânlama sistemi kurulacak ve öğretmenlerin eğitim ihtiyaçları standart biçimde saptanacak, bunlara uygun hizmet öncesi ve hizmet içi eğitim programları uygulanacaktır.
* Büyük ölçüde kaynak ve zaman israfına sebep olan okulda başarısızlık ve sınıfta kalmaların asgariye indirilmesi için etkili tedbirler alınacak, öğrenci başarısının arttırılmasında ve öğrencilerin ilgi ve yetenekleri doğrultusunda, meslekî yönlendirilmelerinde önemli bir yeri olan rehberlik faaliyetlerinin etkinleştirilerek yaygınlaştırılmasına yönelik düzenlemeler gerçekleştirilecektir.
* Yaygın ve meslek kazandırıcı eğitimin görsel – işitsel araçlarla geniş kitlelere hitap eder hâle getirilmesinde ve etkinleştirilmesinde radyo ve TV’den yararlanılması belli esaslara bağlanacaktır. Ayrıca, yeni bir TV kanalı eğitim faaliyetlerine tahsis edilecektir.
“ Kültür “ hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde uyulacak “ Genel İlkeler “ den bazıları şunlardır [22]:
* Millî kültür; kalkınma, çağdaşlaşma ve dışa açılma çalışmalarının özünü oluşturacaktır.
* Millî kültürün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması, kalkınma politikalarının temel ilkelerinden birisi olacaktır.
* Millî kültürü gelecek nesillere zenginleştirilmiş olarak intikal ettirmek için araştırma ve geliştirme faaliyetlerine öncelik verilecek ve kültür hizmetlerini yürütecek kurum ve kuruluşlar arasında işbirliği sağlanacaktır.
* Millî kültürün yaygınlaştırılması ve yaşatılması için, kitle haberleşme araçlarından azamî şekilde istifade edilecek ve TV programlarında kaliteli yerli yapım oranının yükseltilmesi için gerekli teknik altyapı oluşturulacaktır.
* Çizgi film ve çizgi romanların yapım ve üretimi, çocukların terbiye ve gelişimindeki rolü dikkate alınarak desteklenecektir.
* Arşiv belgelerinin korunması, tasnif edilmesi ve araştırmacıların hizmetine sunulması çalışmaları hızlandırılacaktır.
* Millî kültüre katkı sağlayıcı nitelikleri haiz, kaliteli tiyatro eseri ve film senaryosu sayısının artırılabilmesi için teşvik sistemi geliştirilecektir.
* Yurt dışındaki vatandaşların millî kültür değerlerinden kopmalarını önleyici, benliklerini koruyucu ve bulundukları ülke ile Türkiye arasındaki dostluk bağlarını sağlamlaştırıcı ortam oluşturmak üzere gerekli çalışmalar yapılacaktır.
* Türk – İslâm eserleri öncelikli olmak üzere, kültür varlıklarının korunması, bakımı, onarımı ve restorasyonuna ağırlık verilecektir.

1.7. Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı ( 1996 – 2000 )
Kalkınma Plânında, programlara ilişkin olarak “ Eğitim Reformu “ başlığı altında “ mevcut durum “ şöyle belirtilmektedir [23]: “ Öğretim programlarının bilimsel esaslara göre geliştirilmesinde yeterli gelişme sağlanamamıştır. Öğretmen ve öğretim üyesi sayısındaki yetersizlikler ve dağılımdaki dengesizlikler, imkân ve fırsat eşitliği yanında eğitimin kalitesini de olumsuz şekilde etkilemektedir “.
Eğitim hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde uyulacak ilkelerden bazıları, “ Amaçlar, İlkeler ve Politikalar “ başlığı altında aşağıdaki gibi sıralanmıştır [24]:
* Eğitim bu plân döneminde en öncelikli sektör olacaktır. İyi eğitilmiş genç nüfus 21’inci yüzyılda gerek ülkemizin rekabet gücünün artmasında gerekse AB’ye entegrasyon bakımından Türkiye’nin en büyük avantajı olacaktır. Bu çerçevede; laik, çoğulcu demokrasiyi özümsemiş, millî kültürü geliştirici, algılama ve problem çözme yeteneği gelişmiş, dış dünyaya, evrensel değerlere ve yeni düşüncelere açık, şahsî sorumluluk duygusu ve toplumsal duyarlılığı gelişmiş, bilim ve teknoloji üretimine yatkın ve beceri düzeyi yüksek insan gücünün yetiştirilmesini sağlayacak bir eğitim politikası izlenecektir.
* Eğitim programları, öğretim yöntemi ve teknikleri ile eğitim araç ve gereçleri kalkınma amaçları ve teknolojik gelişme açısından ele alınarak evrensel ölçülerde, demokratik ve özgürlükçü bir anlayışla yeniden düzenlenecektir. Eğitimin kalitesi yükseltilecek ve her kademedeki eğitim yaygınlaştırılarak fırsat eşitliği sağlanmasına çalışılacaktır.
* Örgün ve yaygın eğitim kurum ve programları arasında her aşamada yatay ve dikey geçişlere imkân veren esnek bir yapı oluşturulacaktır. Eğitim ve öğretimi tamamlayarak hayata atılan veya herhangi bir sebeple okuldan ayrılmış herkese hayatlarının her döneminde, kendi dallarında bilgi ve becerilerini geliştirme imkânları sağlanacaktır.
* Meslekî ve teknik eğitimde modüler sisteme geçilecek, müfredat programları modüler sisteme uygun hâle getirilecek, örgün veya yaygın eğitim alan ve aynı meslekî becerilere sahip olan kişilere, eşdeğer meslek sertifikası verilerek denklikleri sağlanacaktır.
* Eğitimin her kademesinde teknoloji destekli eğitim yapılacak, kademeli olarak bilgisayar destekli eğitim geliştirilerek yaygınlaştırılacak, kitle eğitimine ve uzaktan öğretime önem verilecektir. Bilgisayar destekli eğitimde yazılım programlarının geliştirilmesi ve sistemin kendi kendini beslemesi amacıyla döner sermaye işletmesi kurularak kurumsal düzenlemeye gidilecektir. Bu amaçla özel sektör imkânlarından da yararlanılacaktır.
“ Kültür “ hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde gözetilecek “ Amaçlar, İlkeler ve Politikalar “ dan bazıları şunlardır [25]:
* Kültür politikası, demokratikleşmeyi gerçekleştirmiş ve insanı daha hür kılan bir toplum oluşturmayı hedef alacaktır.
* Kalkınmanın, çağdaşlaşmanın ve dışa açılmanın esasını oluşturan millî kültürün korunması, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması temel ilkedir.
* Temel yaklaşım, kültür zenginliğini kalkınma hamlesinin aslî unsuru saymanın yanında, milletlerarası iletişim ve etkileşimin ivmesini de ülkemizin kültürel kalkınmasına katabilmek olacaktır.
* Çağdaş yaklaşım doğrultusunda Millî Kültür faaliyetlerinin demokratik bir anlayış ve millî bütünlük ilkesi çerçevesinde gerçekleştirilmesi hedef alınacaktır.
* Taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına önem verilecektir.

SONUÇ [26]

1. Tarih anlayışının tanımlanmasında, siyasî kültürün göstergesi olan siyasî iktidarın niteliği belirleyici rol oynamaktadır. Islâhat, inkılâp, ihtilâl, devrim gibi kavramlarla ifade edilen büyük değişme ve gelişmeler, topluma yeni bir kimlik kazandırmaktadır. Böylece, toplumu tanımlamanın ve tanımanın unsurları da değişmektedir. Tarih de bu gelişme ve değişmelere paralel olarak tamamen veya kısmen değişikliğe uğrar. Tarih anlayışında yeni akımların meydana gelmesi, büyük ölçüde siyasî düşünce akımlarına paralel bir gelişme sonucudur.
Sosyal ve siyasî gerçekliklere göre biçimlenen ” Devlet Milliyetçiliği – Osmanlı Türk Milliyetçiliği, Türkçülük – Türk Milliyetçiliği, Bilimsel Türk Milliyetçiliği ” akımları birleşerek ” Türk Milliyetçiliği ” ni meydana getirmiştir.
Meşrutiyet döneminde, Rusya’dan gelen Türkçü tarihçiler ( Hüseyinzâde Ali Bey, Yusuf Akçura, Ahmed Ağaoğlu ), kazandıkları etnik – kültürel muhalefet tecrübesi ile Türk milliyetçiliğine malzeme taşımışlardır. Rus Çarlığına karşı mücadele eden Kırım, Kazan ve Azerbaycanlı Müslüman Türkler, kimliklerini Müslümanlık ve Türklükle tanımlamışlardır. Rusyalı Türkçülerin, Rus Çarlığının siyasî egemenliği veya kültürü karşısındaki ” kimlik mücadelesi “, Osmanlı Türkçülerinin senlik – benlik anlayışından daha köklüdür.
Rusya’dan gelen Türkçüler, Türk milliyetçiliğinin dolayısıyla tarih anlayışının / yazıcılığının gelişmesinde etkili oldular. Bunlardan Yusuf Akçura, milliyetçi emellerin gerçekleşmesinde ırk unsurunun önemli bir rol oynadığına inanmasına karşılık, Ahmed Ağaoğlu, millî eğitimde liberal bir anlayışı savunmuştur.
Türkçülük, başlangıçta milliyetçi bir hareket olarak ortaya çıkmıştır. Teorik olarak, Osmanlı Devleti sınırları içindeki ve dışındaki Türkleri kapsayan bir hareket özelliği taşımaktadır. Türkçülüğün amacı, Osmanlı Türklerinin kimliğini ortaya koymak ve kuvvetlendirmeye yöneliktir. Milletin tanımında dil, ırk, etnik köken, din, ortak kültür ve tarih ögelerinden herhangi birinin mi, birkaçının mı yoksa tamamının mı daha belirleyici faktör olup olmadığı üzerindeki sınıflandırmalardan farklı milliyetçilik tanımları yapılmıştır. Milliyetçilik tanımlarında cevaplandırılmaya çalışılan bu sorular, Osmanlı toplum yapısı ve geleneğine bağlı olarak bir türlü netleşemeden Cumhuriyet dönemine intikal etmiştir.
Ziya Gökalp ( 1876 – 1924 ), milliyetçilik tanımları arasında pozitivizm ve sosyoloji ile ilişkili olan ve milliyetçilik anlayışını bu iki esasa bağlayan milliyetçi önderlerden biridir. Milliyetçilik, pozitivist akımla güç kazanmış ve sosyolojinin ortaya çıkışı ile birlikte milliyetçiliğin nitelikleri açıklık kazanmıştır. Açıkçası ırk, dil, kültür ve tarih hem bilimsel hem doğal özelliklerdir. Buna göre de gerçek toplum ” millet ” tir. Bu durumda, daha önceleri olduğu gibi Osmanlı ” millet “i ile ” devlet “inin aynı olduğunu ifade etmek bir hayli güçleşmektedir.
Gökalp; bir sosyolog, dil bilimci ve sosyal tarihçi olarak Jön Türk aydınları arasında önemli bir konuma sahiptir. Milliyetçi amaçların gerçekleşmesi için bütün pozitif bilimlerin gerekli olduğunu savunmuştur. Bunun için, pragmatik ve disiplinler arası bir yol takip etmiştir. Gökalp’in ilham kaynağı olan kişi Emile Durkheim’dir. Durkheim; siyasî toplumu ve vatanı, var olmanın belirleyici faktörleri olarak görmüştür. Gökalp’in hareket noktası, toplumun ahlâkî ve maddî güçleridir. Durkheim’e göre eğitim, milletleştirme demek olduğu kadar kişinin sosyalizasyonu da demektir. Durkheim’in sosyolojisinde eğitime yüklenen rol ile Fransız siyasetinin pragmatizmi ve sosyolojinin ilkeleri, Ziya Gökalp’in görüşleri arasında yerini almıştır. Gökalp tarafından benimsenen bu görüşler, daha sonra Cumhuriyet Halk Fırkası programında anlamını bulmuştur.
2. Cumhuriyetle başlayan ” Yeni Toplum Düzeni “, Gökalp’in düşüncelerinin etkisinde biçimlenmiştir. Gökalp, bir otokton düşünür özelliği ile Türk İnkılâbı’nın babası olarak kabul görmüştür. Gökalp, Osmanlı toplumunun ortak bir din etrafında birleşen, fakat millet seviyesine henüz ulaşmamış, ümmet kimliğine sahip olduğunu ileri sürmüştür. Tek başına dinî inançlar milletleşme süreci için yeterli olamadığından milletleşme olgusu için dil, kültür ve duyguda birlik hareket noktasıdır. Ümmetten millete geçiş, dilde ve duyguda birliğe ulaşmakla gerçekleşebilir. Batı, bu çizgiyi takip etmiş ve millet seviyesine yükselmiştir.
Türk İnkılâbı, dil ve tarih tezleri ile, din de Gökalp’in gündeme getirdiği ladini ( laicus ) kavramıyla yeni bir biçime kavuşmuştur. Bu durumda, Türk İnkılâbı’nın köklere dönmek suretiyle Batılılaşma çizgisinde yürümeyi hedeflediği söylenebilir. Bu dönemde millî eğitim; dil, tarih ve din alanlarında yapılan düzenlemeler için taşıyıcılık görevini üstlenmiştir.
Gökalp, ” Yeni Toplum Düzeni ” için İslâmlaşma, Türkleşme ve Batılılaşma tezini ileri sürmüş ve belirli bir süre etkili olmuştur. Cumhuriyet yönetimi, bir süre sonra Laikleşme, Batılılaşma ve Türkleşme sloganlarını benimseyerek Gökalp’ten ayrılmıştır.
Atatürk döneminde, milletleşme sürecinde takip edilen millî eğitim poliitikası temelde bir kimlik arayışı biçiminde tezahür etmiştir. Günümüzde kimi kişi ve grupların, resmî teori / resmî tez diye niteledikleri yargılar, aslında milletleşme olgusunun bir restorasyonu olarak kabul edilebilir. Dil ve tarih şuurunun yükselişi, milliyetçiliğin yükselişidir.
Cumhuriyet dönemi hükûmet programlarında eğitim ve kültür politikaları, Atatürk ve dönemindeki fikir ve devlet adamlarının koydukları esaslara göre tespit edilmiş ve uygulanmıştır. Atatürk’ün ölümünden sonra ise Atatürk ilkeleri esas olmasına ve Millî Eğitim programlarına yansımasına rağmen ” Türk Tarih Tezinin Etkisinde Millileştirme ” hükûmetler döneminde aynı titizlik ve cesaretle uygulama imkanı bulamamıştır.
3. Atatürk’ün ölümünden sonraki dönemde ( 1938 – 1950 ), Atatürk döneminde gerçekleştirilmesine çalışılan millî tarih ve millî kültüre dayalı Asyatik kökenli milliyetçilik ideolojisi, ” Kültürde Hümanızma ” teziyle millî köklerden koparılarak Greko – Lâtin kaynaklara dönüşmüştür. Millî kültür politikası yerine Türk Humanızması olarak bilinen akım, millî kültür tezinin alternatifi olmuştur. Böylece, çok isabetli ve rasyonel kararlarla başlatılan milletleşme olgusu, suyu geçerken at değiştirme anlamında bir çıkışla millî köklerden koparılarak Greko – Lâtin kaynaklara yönlendirilmiştir.
Ülkemiz, 1923 – 1950 döneminde üç önemli köklü değişiklik yaşamıştır. Birincisi, Osmanlıdan Cumhuriyete geçiş, önemli bir sosyo – kültürel sancıyla gerçekleştirilmiştir. İkincisi, ümmetten millete dönüşüm, ferdî olmaktan ziyade toplumun tarihi kimliğini etkileyen temellerin hareketlenmesini sağlamıştır. Üçüncüsü, yeni bir düzen, yeni bir kimlik aşılama süreci başlatmıştır. 1923 – 1950 yılları arasındaki 27 yıllık süre içinde ortaya çıkan bu üç radikal atılım; istikrarlı, akılcı ve köklere yönelik bir millî eğitim politikasının uygulanmasını engellemiştir. Bu durum, 1950’ler sonrasında, millî kimliğini kazanmış bir eğitim politikası yerine, bu üçlü eğilimin yansımasına sebep olmuştur.
4. Çok Partili Hayat – Demokratikleşme Dönemi ( 1950 – 1980 ), birinin yaptığını öteki yıkan ve bu çelişkili kültür politikası dolayısıyla eğitim felsefesi çizgisinin belirsizlikler içine çekildiği bir dönemdir. Bu dönemde, Osmanlı ve ümmet ideolojisinden ayıklanma süresi sonunda Batıya açılma ve yalnızca Batılılaşma süreci yanında, Kültürde Hümanızma taraftarları tek kültür ve tek medeniyet anlayışına dayanarak bir bayrak altında toplanmışlardır.
Türk Millî Eğitim Sisteminin oluşumunda; millî kültür politikası, Türk Hümanızması ve Batılılaşma tezine dayalı bu üç eğilim derin izler bırakarak etkili olmuştur. Yerinde bir ifadeyle nesiller ” deneme tahtası ” görevini üstlenmişlerdir. Bir nesil belirli bir süre millî kültür ortamında yetişmiş, ondan sonraki ikinci nesil Greko – Lâtin köklerin etkisinde kalmıştır. Diğer üçüncü nesil, kendilerinden önceki eğitim politikasının silik izlerini taşımakla birlikte yalnızca Batılılaşmayı bir inanç sistemi olarak benimsemiştir.
5. Türk – İslâm Sentezinin Etkili Olduğu Dönemde ( 1980 – …. ), çok partili hayata geçiş ile oluşum tohumları atılan, Milliyetçi Cephe ( MC ) hükûmetleri döneminde gelişme imkânı bulan Türk – İslâm Sentezi, 12 Eylül 1980 Askerî Darbesi’nin hazırladığı ortam sayesinde öğretim programı ve ders kitapları ile millî kültür raporundaki amaçlar çerçevesinde kendini göstermiştir. Bozulmuş olan millî kültürü devlet eliyle onarmak ve korumak amacıyla, ideal bir hayat biçimi olarak görülen Türk – İslâm Sentezi düşüncesi, sosyal bilimlere ait ders kitaplarına enjekte edilerek istenilen insan tipinin yetiştirilmesi hedeflenmiştir.
Bu dönemde, 1982 Anayasasının 134’üncü maddesine dayanılarak ” Atatürkçü düşünceyi, Atatürk ilke ve inkılâplarını, Türk kültürünü, Türk tarihini ve Türk dilini bilimsel yoldan araştırmak, tanıtmak ve yaymak amacıyla; Atatürk’ün manevî himayesinde, Cumhurbaşkanının gözetim ve denetiminde, Başbakanlığa bağlı; Atatürk Araştırma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezinden oluşan, kamu tüzel kişiliğine sahip Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu ” kurulmuştur. Böylece; kültür, dil ve tarih konularında anayasal kurumlaşma gerçekleşmiştir.
6. 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla Türk Cumhuriyetleri ve Türk Toplulukları bağımsızlıklarını ilân ettiler. Buna ilişkin konular, ilköğretim ve ortaöğretim kurumları sosyal bilgiler, tarih ve coğrafya programlarına ve ders kitaplarına girmiştir.
29 Ekim – 3 Kasım 1992 tarihleri arasında Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te Eğitim Bakanları toplantısı yapılmıştır. Toplantıda dil ve tarih birliği üzerinde durulmuş ve bu çerçevede ortak tarih programı çalışmaları için ayrı bir toplantı yapılması kararlaştırılmıştır. Bunun üzerine, beş Türk Cumhuriyeti temsilcilerinin katılımıyla 26 Kasım – 3 Aralık 1992 tarihleri arasında Yalova’da yapılan toplantıda, Ortak Tarih Komisyonu, ilköğretim ve ortaöğretim kurumları ders programlarına alınması gerekli görülen muhtevayı belirlemiştir.
Sonuç olarak; tarih anlayışı ve öğretiminin biçimlenmesinde, iç ve dış politika ilişkilerinin düzenleyici, siyasî iktidarlar ve bu iktidarların ülkeye ve dünyaya bakış açılarının belirleyici rol oynadığı söylenebilir.

DİP NOTLAR

* Kastamonu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilgiler Eğitimi Ana Bilim Dalı (E) Öğretim Üyesi
[1] 3797 sayılı Millî Eğitim Bakanlığının Teşkilât ve Görevleri Hakkında Kanun, 12.05.1992;21226 Resmî Gazete, madde 1
[2] Aynı Kanun, madde 5
[3] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : Kalkınma Plânı Birinci Beş Yıl 1963 – 1967, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1963, s. 441
[4] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : a. g. e., s. 442
[5] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : a. g. e., s. 458 – 459
[6] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : Kalkınma Plânı İkinci Beş Yıl 1968 – 1972, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara, 1967, s. 158 – 159
[7] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : a. g. e., s. 159
[8] A. g. e., s.187
[9] A. g. e., s. 189
[10] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : Yeni Strateji ve Kalkınma Plânı Üçüncü Beş Yıl 1973 – 1977, s. 109
[11] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : a. g. e., s. 715
[12] A. g. e., s. 718
[13] A. g. e., s. 781 – 785
[14] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1979 -1983, Ankara, 1979, s. 455 – 456
[15] T. C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı . V. Beş Yıllık Kalkınma Plânı Özel İhtisas Komisyonu Raporu Millî Kültür, Ankara, 1984, s. 484 – 500
[16] T. C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : a. g. e., s. 486 – 487
[17] A. g. e., s. 489
[18] A. g. e., s. 490
[19] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1985 -1989, Ankara, 1985, s.140 -141
[20] T. C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : a. g. e., s. 147 – 148
[21] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1990 – 1994, Başbakanlık Basımevi, Ankara, 1989, s. 291 – 295
[22] A. g. e., s. 322 – 324
[23] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı : Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1996 – 2000, Resmî Gazete ( 25.07.1995; 22354 Mükerrer ), s. 21
[24] T.C. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilâtı . a. g. y., s. 21 – 25
[25] A. g. y., s. 26
[26] Kemal KOÇAK, “ Cumhuriyetten Günümüze Tarih Anlayışı “, Türk Dünyası Araştırmaları, 128 ( Ekim 2000 ), Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, s. 25 – 35; “ Osmanlıdan Cumhuriyete Tarih Anlayışında Kurumlaşma “,Türk Dünyası Araştırmaları, 129 ( Aralık 2000 ), Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, s. 19 – 27

KAYNAKLAR
AYDA, Adile, ( 1979 ). “ Sadri Maksudi’nin Hayat Hikayesi “, Sari Maksudi Arsal, Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esasları, İstanbul
BEHAR, Büşra Ersanlı, ( 1992 ). İktidar ve Tarih Türkiye’de “ Resmî Tarih “ Tezinin Oluşumu ( 1929 – 1937 ), Afa Yayınları, İstanbul
Birinci Türk Tarih Kongresi, ( 1932 ). Kongrenin Zabıtları Konferanslar Münakaşalar, İstanbul
CİCİOĞLU, Hasan, ( 1985 ). Türkiye Cumhuriyetinde İlk ve Ortaöğretim ( Tarihî Gelişimi ), AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları No : 140, Ankara
Devlet Plânlama Teşkilâtı, ( 1963 ). Kalkınma Plânı Birinci Beş Yıl 1963 – 1967, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara
——————————–, ( 1967 ). Kalkınma Plânı İkinci Beş Yıl 1968 – 1972, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara
——————————–, ( 1972 ). Yeni Strateji ve Kalkınma Plânı Üçüncü Beş Yıl 1973 – 1977, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara
——————————–, ( 1979 ). Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1979 – 1983, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara
——————————–, ( 1984 ). Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı Millî Kültür Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara
——————————–, ( 1985 ). Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1985 – 1989, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara
——————————–, ( 1989 ). Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1990 – 1994, Başbakanlık Devlet Matbaası, Ankara
——————————–, ( 1995 ). Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1996 – 2000, Resmî Gazete ( 25.07.1995;22354 Mükerrer )
Emin Ali, ( 1924 ) “ Heyet-i İlmiye ve Tarih Programları “, Son Telgraf Gazetesi, 4 Temmuz 1340 ERGÜN, Mustafa, ( 1982 ). Atatürk Devri Türk Eğitimi, AÜ DTCF Yayınları : 325, AÜ Basımevi, Ankara
İĞDEMİR, Uluğ, ( 1972 ). 50. Yılında Türk Tarih Kurumu,
İkinci Türk Tarih Kongresi, ( 1943 ). İstanbul 20 – 25 Eylül 1937, Kongrenin Çalışmaları ve Kongreye Sunulan Tebliğler, İstanbul
İNALCIK, Halil, ( 1968 ). “ Türk İlmi ve Mehmet Fuat Köprülü “, Türk Kültürü, Sayı:65 ( Mart 1968 ), Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Ankara
İNAN, Afet, ( 1930 ). Vatandaş İçin Medeni Bilgiler, İstanbul
————–, ( 1939 ). “ Atatürk ve Tarih Tezi “, Belleten, Cilt : III, Sayı: 10 ( 1 Nisan 1939 ), Türk Tarih Kurumu, Ankara
KOÇAK, Kemal, ( 2000 ). “1983 Ortaöğretim Kurumları Tarih Programının Değerlendirilmesi ( Alan Araştırması – Ankara Örneği ) “ Kastamonu Eğitim, Cilt : 8, Sayı : 1 ( Mart 2000 )
———————, ( 2000 ). “ Osmanlıdan CumhuriyeteTarih Anlayışında Kurumlaşma “, Türk Dünyası Araştırmaları, 129 ( Aralık 2000 )
———————, ( 2000 ). “ Cumhuriyetten Günümüze Tarih Anlayışı “, Türk Dünyası Araştırmaları, 128 ( Ekim 2000 )
KÖPRÜLÜ, Fuad, ( 1984 ). “ Giriş “, Osmanlı Devletinin Kuruluşu, Ankara
Maarif Vekilliği, ( 1991 ). İkinci Maarif Şûrası 15 – 21 Şubat 1943 Çalışma Programı Raporlar Konuşmalar, MEB Basımevi, İstanbul
Millî Eğitim Bakanlığı, ( 1995 ). Millî Eğitim Şûraları ( 1939 – 1993 ), Ankara
Mürebbi, ( 1924 ). “ Müfredat Programları “, Son Telgraf Gazetesi, 12 Temmuz 1340 ( 1924 )
TOGAN, Zeki Velidi, ( 1934 ). “ Müellifin Kısaca Tercüme-i Hâli “, Zeki Velidi Togan, Onyedi Kumaltı Şehri ve Sadri Maksudi Bey, İstanbul
————————–, ( 1935 ). Tarihte Usul, İstanbul
————————–, ( 1946 ). Umumî Türk Tarihine Giriş, İstanbul
YİNANÇ, Mükrimin Halil, ( 1940 ). “ Tanzimattan Meşrutiyete Bizde Tarihçilik “, Tanzimat I, İstanbul

Türk Tarihi

Türk Tarihinde Ekim Ayı: Olgu ve Olaylar Üzerinden Eleştirel Bir Tarih İncelemesi

Published

1 ay ago

Ekim 3, 2026

drkemalkocak

Özet

Ekim ayı, Türk tarihinin farklı dönemlerine ait birbirinden uzak görünen fakat devlet, egemenlik, savaş, diplomasi, hukuk, nüfus, şehir ve tarihsel hafıza bakımından birbirine bağlanan çok sayıda olgu ve olayın gerçekleştiği önemli bir zaman dilimidir. Özellikle 1918-1927 arasındaki dönem incelendiğinde Ekim ayının Türk tarihindeki dönüşümleri yoğun biçimde yansıttığı görülmektedir. 30 Ekim 1918 Mondros Ateşkes Antlaşması Osmanlı Devleti’nin askerî ve siyasal çözülüşünün önemli eşiklerinden birini teşkil ederken, 6 Ekim 1923 İstanbul’un Türk birliklerince teslim alınması, 11 Ekim 1922 Mudanya Ateşkes Antlaşması, 13 Ekim 1921 Kars Antlaşması, 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması, 13 Ekim 1923 Ankara’nın başkent oluşu ve 29 Ekim 1923 Cumhuriyet’in ilanı, Ekim ayını Millî Mücadele ve Cumhuriyet’in kuruluş tarihinin merkezî aylarından biri hâline getirmiştir. Bunun yanında 4 Ekim 1926’da Türk Medenî Kanunu’nun yürürlüğe girmesi, 15-20 Ekim 1927’de Nutuk’un okunması ve 28 Ekim 1927’de Cumhuriyet’in ilk genel nüfus sayımının gerçekleştirilmesi, Ekim’in yalnızca siyasî kuruluş değil, hukukî, toplumsal ve hafızaya ilişkin yeniden yapılanmanın da zamanı olduğunu göstermektedir.

Bu makalede Ekim ayındaki seçilmiş tarihsel olgular; içerik ve vaka analizi, kavramlar, semboller, kişiler ve kurumlar, tarihsel coğrafya, sosyoloji, siyasal kültür ve kolektif hafıza boyutlarıyla incelenmektedir. Eleştirel tarih yöntemi açısından temel soru, “Ekim ayında neler oldu?” sorusundan daha ileri taşınarak “Bu olaylar hangi şartlarda ortaya çıktı, kimler tarafından nasıl anlamlandırıldı ve daha sonraki tarih anlatılarında hangi görevleri üstlendi?” biçiminde kurulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Ekim ayı, Türk tarihi, Millî Mücadele, Mondros, Mudanya, Kars Antlaşması, Ankara Antlaşması, İstanbul, Ankara, Cumhuriyet, Nutuk, nüfus sayımı, tarihsel hafıza, eleştirel tarihçilik.

1. Giriş: Bir Ayın Tarihsel Anlamı Olabilir mi?

Takvim, geçmişi günlere ve aylara bölmektedir. Ancak tarih, takvimden daha karmaşık bir yapıdır. Bir ayın tarihsel anlamı, o ay içinde meydana gelen olayların sayısından çok, bu olayların siyasal dönüşüm, toplumsal değişme ve kolektif hafıza açısından taşıdığı yoğunlukla belirlenebilir.

Bu açıdan Ekim ayı Türk tarihi bakımından dikkat çekici bir örnektir. Özellikle XX. yüzyılın ilk çeyreğinde Ekim, devletin çözülüşü ile yeniden kuruluşu arasındaki geçişleri aynı takvim yaprağı üzerinde görünür hâle getirmiştir.

30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında Osmanlı Devleti henüz hukuken varlığını sürdürmekteydi; fakat antlaşmanın askerî ve siyasî hükümleri devletin egemenlik alanını ciddi biçimde daraltan bir dönemi başlatmıştır.¹ Yaklaşık dört yıl sonra, 11 Ekim 1922’de Mudanya Ateşkes Antlaşması ile silahlı mücadeleden diplomasiye geçiş gerçekleşmiştir. 13 Ekim 1921’de Kars Antlaşması ve 20 Ekim 1921’de Ankara Antlaşması ise Millî Mücadele’nin doğu ve güney sınırları bakımından diplomatik sonuçlar doğurmuştur.

1923 Ekim’i ise adeta bir tarihsel yoğunlaşma alanıdır. 2 Ekim’de İtilaf Devletleri’nin son birlikleri İstanbul’dan ayrılmış, 6 Ekim’de Türk birlikleri İstanbul’a girmiş, 13 Ekim’de Ankara devletin merkezi yapılmış, 27 Ekim’de hükümet bunalımı ortaya çıkmış, 28 Ekim’de Cumhuriyet fikri açık biçimde gündeme getirilmiş ve 29 Ekim’de Cumhuriyet ilan edilmiştir.²

Dolayısıyla Ekim, burada yalnızca “bir ay” olmaktan öte imparatorluktan ulus-devlete, ateşkesten bağımsızlığa, işgalden egemenliğe, İstanbul merkezli siyasal yapıdan Ankara merkezli yeni devlet düzenine geçişin kronolojik bir laboratuvarı niteliği taşımaktadır.

2. Ekim Ayının Tarihsel Kronolojisi

Tarih	Olgu/Olay	Tarihsel anlam
30 Ekim 1918	Mondros Ateşkes Antlaşması	Osmanlı askerî-siyasal düzeninin çözülüşünde kritik eşik
13 Ekim 1921	Kars Antlaşması	Doğu sınırlarının diplomatik biçimde belirlenmesi
20 Ekim 1921	Ankara Antlaşması	Fransa ile anlaşma; Güney Cephesi’nin kapanması
11 Ekim 1922	Mudanya Ateşkes Antlaşması	Silahlı mücadelenin diplomatik safhaya dönüşmesi
6 Ekim 1923	İstanbul’a Türk birliklerinin girişi	İstanbul üzerindeki fiilî işgal döneminin sona ermesi
13 Ekim 1923	Ankara’nın başkent oluşu	Siyasal merkezin Anadolu’ya taşınmasının hukukileşmesi
27 Ekim 1923	Fethi Okyar Hükümeti’nin istifası	Hükümet sistemi krizinin belirginleşmesi
28 Ekim 1923	Cumhuriyet ilanının gündeme getirilmesi	Rejim değişikliğinin siyasî hazırlığı
29 Ekim 1923	Cumhuriyet’in ilanı	Devlet şeklinin Cumhuriyet olarak belirlenmesi
30 Ekim 1923	İsmet İnönü’nün ilk Cumhuriyet Hükümeti’ni kurması	Yeni rejimin yürütme mekanizmasının oluşturulması
4 Ekim 1926	Türk Medenî Kanunu’nun yürürlüğe girmesi	Hukuk alanında laikleşme ve yeniden yapılanma
15-20 Ekim 1927	Nutuk’un okunması	Millî Mücadele’nin kurucu anlatısının sistemleştirilmesi
28 Ekim 1927	İlk genel nüfus sayımı	Devletin toplumu istatistiksel olarak görünür kılması
29 Ekim 1927	Cumhuriyet’in 4. yıl dönümü	Cumhuriyetin kurumsallaşması

Bu tablo, Ekim ayındaki bütün tarihsel olayları kapsama iddiasında değildir. Buradaki amaç, ayın özellikle devlet, egemenlik, diplomasi, hukuk ve hafıza eksenlerindeki yoğunluğunu ortaya koymaktır.

3. 30 Ekim 1918: Mondros ve Bir Devlet Düzeninin Çözülüşü

30 Ekim 1918’de Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında Mondros Ateşkes Antlaşması imzalanmıştır. Antlaşmanın hükümleri Osmanlı ordusunun büyük ölçüde terhis edilmesini, stratejik noktaların İtilaf Devletleri tarafından denetlenebilmesini ve özellikle 7. madde aracılığıyla İtilaf Devletleri’ne güvenliklerini tehdit ettiğini ileri sürdükleri yerleri işgal etme imkânı verilmesini öngörmektedir.³

Bu sebeple Mondros’u yalnızca “bir ateşkes” olarak değerlendirmek yetersizdir. Hukuken savaşın durdurulmasını amaçlayan bir belge olmakla birlikte uygulamadaki sonuçları açısından egemenliğin aşınmasına yol açan bir geçiş metni niteliğindedir.

Kavram: Egemenlik

Mondros sonrasında ortaya çıkan temel mesele, yalnızca ordunun dağıtılması değildir. Asıl mesele, devletin kendi ülkesinde karar verme kapasitesinin zayıflamasıdır.

Bu sebeple Millî Mücadele’nin sonraki siyasal dilinde “hâkimiyet“, “istiklal“, “millî irade” ve “Misak-ı Millî” kavramlarının öne çıkması tesadüf değildir.

Tarihsel coğrafya

Mondros’un etkileri İstanbul, İzmir, Adana, Antep, Maraş, Urfa, Musul, Trakya ve Anadolu’nun diğer bölgelerinde farklı biçimlerde görülmüştür. Böylece “Osmanlı ülkesi” olarak kavranan geniş coğrafya, işgaller, askerî hareketler ve diplomatik düzenlemeler sonucunda yeni bir siyasal coğrafyaya dönüşmeye başlamıştır.

Bu dönüşüm, 1918 Ekim’ini 1921 ve 1922 Ekimleriyle birbirine bağlayan temel tarihsel çizgidir.

4. 13 ve 20 Ekim 1921: Doğu ve Güney Sınırlarının Diplomasiyle Yeniden Kurulması

1921 Ekim’i, Millî Mücadele’nin sadece askerî değil, diplomatik bir mücadele olduğunu gösteren iki önemli antlaşmaya sahne olmuştur.

4.1. Kars Antlaşması — 13 Ekim 1921

13 Ekim 1921’de TBMM Hükümeti ile Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan Sovyet hükümetleri arasında Kars Antlaşması imzalanmıştır. Türkiye adına Kâzım Karabekir, Muhtar ve Memduh Şevket Beyler görüşmelerde yer almıştır.⁴

Kars Antlaşması’nın önemi, doğu sınırının diplomatik bir çerçeveye kavuşmasında ortaya çıkmaktadır.

Burada sınır, yalnızca harita üzerindeki bir çizgi değildir. Sınır: egemenliğin mekânla ifadesidir, devletin güvenlik alanıdır, nüfus ve kimlik ilişkilerini etkiler, ticaret ve ulaşım ağlarını biçimlendirir, komşu devletlerle ilişkilerin hukuki çerçevesini oluşturur.

Dolayısıyla Kars Antlaşması, askerî başarıların diplomatik ve coğrafi sonuç üretmesinin örneklerinden biridir.

4.2. Ankara Antlaşması — 20 Ekim 1921

20 Ekim 1921’de TBMM Hükümeti ile Fransa arasında Ankara Antlaşması imzalanmıştır. Görüşmelerde Franklin Bouillon ile Mustafa Kemal Paşa’nın diplomatik temasları belirleyici olmuştur.⁵

Bu anlaşma, Güney Cephesi’ndeki silahlı mücadelenin sona ermesine ve Türkiye’nin güney sınırının önemli bir bölümünün şekillenmesine katkıda bulunmuştur.

Vaka analizi

Kars ve Ankara antlaşmaları birlikte düşünüldüğünde Millî Mücadele’nin üç farklı araçla yürütüldüğü görülmektedir:

Askerî güç
Diplomatik müzakere
Hukukî meşruiyet

Bu sebeple Millî Mücadele’yi yalnızca cephede kazanılan savaşların toplamı şeklinde okumak eksik kalır.

5. 11 Ekim 1922: Mudanya ve Savaştan Diplomasiye Geçiş

3 Ekim 1922’de başlayan Mudanya görüşmeleri 11 Ekim’de ateşkesle sonuçlanmıştır.⁶

Mudanya’nın tarihsel önemi, Türk ordusunun Büyük Taarruz sonrasında kazandığı askerî üstünlüğün diplomatik sonuç üretmesinde yatmaktadır.

Atatürk’ün 1922 Ekim’inde kullandığı “Ordu vazifesini tamamlamıştır. Bundan sonra temini lâzım gelen sonuçlar diplomatik yolla hallolunacaktır” düşüncesi, bu dönüşümü açık biçimde göstermektedir.⁷

Burada önemli bir kavram değişimi görülmektedir: Cephe → masa.

Askerî mücadele tamamen ortadan kalkmamış, fakat siyasal sonuçların alınmasında diplomasi öne çıkmıştır.

Sembolik anlam

Mudanya, Türk tarih anlatısında: silahlı mücadelenin başarısı, diplomatik meşruiyet, Doğu Trakya’nın savaşılmadan alınması, İstanbul ve Boğazlar meselesinin yeni güç dengesi içinde ele alınması gibi anlamlarla ilişkilendirilmiştir.

Ancak eleştirel tarih açısından Mudanya’yı yalnızca “zaferin doğal sonucu” biçiminde okumak yerine, askerî güç ile diplomatik pazarlığın birbirini tamamladığı bir süreç olarak değerlendirmek daha anlamlıdır.

6. 6 Ekim 1923: İstanbul’un Geri Alınması

2 Ekim 1923’te İtilaf Devletleri’nin son birlikleri İstanbul’dan ayrılmıştır. 6 Ekim’de Şükrü Naili Paşa komutasındaki Türk birlikleri İstanbul’a girmiştir.⁸

İstanbul’un tarihsel anlamı burada iki farklı düzeyde ortaya çıkmaktadır.

Birinci düzey: Fiilî egemenlik

Şehir, Osmanlı Devleti’nin başkenti ve siyasî merkezidir. İşgal döneminde ise İtilaf Devletleri’nin denetimi altındadır.

6 Ekim 1923, bu fiilî durumun sona ermesini simgelemektedir.

İkinci düzey: Siyasal merkez meselesi

Ancak ilginç bir tarihsel paradoks ortaya çıkmıştır:

İstanbul geri alınırken yeni devletin başkenti İstanbul olmamıştır.

Birkaç gün sonra, 13 Ekim’de Ankara devletin merkezi hâline getirilmiştir.

Dolayısıyla Ekim 1923’te iki farklı tarihsel mantık aynı anda görülmektedir:

İstanbul’un kurtarılması → geçmiş siyasal coğrafyanın yeniden kazanılması.

Ankara’nın başkent olması → yeni siyasal coğrafyanın kurulması.

Bu ayrım, Ekim 1923’ü anlamak için son derece önemlidir.

7. 13 Ekim 1923: Ankara’nın Başkent Oluşu

13 Ekim 1923’te TBMM kararıyla Ankara Türkiye Devleti’nin merkezi olmuştur. Ankara, 27 Aralık 1919’dan itibaren Temsil Heyeti’nin merkezi, 23 Nisan 1920’den itibaren TBMM Hükümeti’nin fiilî yönetim merkezi olmuştu.⁹

Dolayısıyla 13 Ekim, tamamen yeni bir merkez yaratmaktan ziyade fiilî durumun hukukileştirilmesi olarak okunmalıdır.

Ankara neden önemlidir?

Ankara: Anadolu’nun merkezî coğrafyasında bulunmaktadır, Millî Mücadele’nin askerî ve siyasî karargâhıdır, TBMM’nin bulunduğu şehirdir, İstanbul’un işgal şartlarından uzaktır, yeni devletin Anadolu merkezli karakterini temsil etmektedir.

Böylece Ankara’nın başkent oluşu bir şehir tarihinden devlet tarihine geçiş örneğidir.

Ankara’nın sembolik dönüşümü

Ankara’nın başkent oluşu aynı zamanda bir mekânın anlamının değişmesidir:

Kasaba/kent → Millî Mücadele merkezi → devlet merkezi → başkent → Cumhuriyet’in sembolü

Bu gelişme, tarihsel coğrafyanın siyasî iktidar tarafından yeniden düzenlenebileceğini göstermektedir.

8. 27-30 Ekim 1923: Cumhuriyet’e Giden Dört Gün

Ekim 1923’ün son dört günü, olay ile yapı arasındaki ilişkinin incelenmesi bakımından özel önem taşımaktadır.

27 Ekim’de Fethi Okyar Hükümeti istifa etmiştir. Meclis Hükümeti sisteminin yürütme alanındaki sorunları belirginleşmiştir. 28 Ekim’de Mustafa Kemal Paşa, Cumhuriyet’in ilanına yönelik çözümün hazırlanmasına geçmiştir. Aynı gece Anayasa değişikliği üzerinde çalışılmıştır. 29 Ekim’de Cumhuriyet ilan edilmiştir. 30 Ekim’de İsmet İnönü ilk Cumhuriyet Hükümeti’ni kurmuştur.¹⁰

Bu gelişme, Cumhuriyet’in tek bir anda ortaya çıkmadığını göstermektedir.

Olgu ile olay arasındaki fark

Olgu: Millî egemenlik düşüncesinin gelişmesidir.

Olay: 29 Ekim 1923’te anayasa değişikliğinin kabul edilmesidir.

Olgu uzun süreli bir tarihsel gelişmedir; olay ise belirli bir zaman ve mekânda gerçekleşmektedir.

Bu ayrım önemlidir. Cumhuriyet’in ilanı bir olaydır; fakat Cumhuriyet fikrinin ortaya çıkışı çok daha uzun bir siyasal dönüşümün sonucudur.

9. 29 Ekim 1923: Cumhuriyet’in İlanı

29 Ekim 1923’te Anayasa’nın bazı maddeleri değiştirilerek “Türkiye Devleti’nin hükûmet şekli Cumhuriyettir” hükmü kabul edilmiştir. Mustafa Kemal Paşa Cumhurbaşkanı seçilmiştir.¹¹

Bu olayın üç farklı boyutu bulunmaktadır:

9.1. Hukukî boyut

Devletin hükümet şekli anayasal hükme bağlanmıştır.

9.2. Siyasal boyut

Meclis Hükümeti sisteminden Cumhuriyet rejimine geçişin kurumsal çerçevesi düzenlenmiştir.

9.3. Sembolik boyut

“Cumhuriyet” kelimesi devletin meşruiyet kaynağının millet egemenliğiyle ilişkilendirilmesinin sembolü hâline gelmiştir.

“Hâkimiyet” kavramı

1923 Cumhuriyeti’nin siyasal dilinde “hâkimiyet“, “millet“, “Meclis“, “istiklal” ve “irade” kavramları birbirine bağlıdır.

Ancak eleştirel tarih yöntemi burada ikinci bir soru sormaktadır:

Bu kavramların hukukî anlamı ile toplumdaki fiilî karşılıkları aynı mıdır?

Cumhuriyet’in ilanı hukuken gerçekleşmiş olmakla birlikte demokratik katılımın kapsamı, kadınların siyasal hakları, muhalefetin konumu, seçim sistemi ve siyasal temsil gibi meseleler Cumhuriyet’in sonraki tarihini oluşturacaktır.

Dolayısıyla 29 Ekim’i yalnızca “demokrasinin tamamlanması” şeklinde değil, yeni bir rejimin başlangıcı olarak değerlendirmek daha tarihsel bir yaklaşımdır.

10. 4 Ekim 1926: Cumhuriyet’in Hukuk Alanında Yeniden Kurulması

Ekim ayının Cumhuriyet tarihindeki önemi yalnızca siyasal rejimle sınırlı değildir.

Türk Medenî Kanunu 17 Şubat 1926’da kabul edilmiş, 4 Ekim 1926’da yürürlüğe girmiştir.¹²

Bu tarih, Cumhuriyet’in siyasal bir rejim olmanın ötesinde hukuk düzenini dönüştüren bir devlet projesi olduğunu göstermektedir.

Medeni Kanun; aile, evlilik, boşanma, miras, kişiler hukuku, mal ilişkileri gibi toplumun gündelik hayatını doğrudan etkileyen alanlarda yeni bir hukuk çerçevesi oluşturmuştur.

Sosyolojik boyut

Devlet değişiminin en önemli göstergelerinden biri, devletin bireyin günlük hayatına nasıl nüfuz ettiğidir.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında: anayasa → yasa → kurum → aile → birey şeklinde ilerleyen bir dönüşüm yaşanmıştır.

Bu sebeple 4 Ekim 1926, Cumhuriyet’in “kuruluş” döneminin sadece TBMM ve hükümet kurumlarıyla sınırlı olmadığını göstermektedir.

11. 15-20 Ekim 1927: Nutuk ve Tarihin Yeniden Anlatılması

15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında Cumhuriyet Halk Fırkası’nın II. Büyük Kongresi’nde Mustafa Kemal Paşa Nutuk’u okumuştur.¹³

Nutuk’un Ekim ayında okunması, Ekim’in ikinci bir anlamını ortaya çıkarmaktadır:

Ekim yalnızca devletin kurulduğu zaman değil, devletin geçmişinin anlatıldığı zaman da olmuştur.

Nutuk, 1919’dan 1927’ye kadar uzanan dönemi belirli bir illiye bağı/nedensellik içinde anlatmaktadır.

Bu durum tarih yazımı açısından önemlidir.

Tarihsel hafıza

Nutuk; kişileri seçmektedir, olayları sıraya koymaktadır, sebep-sonuç ilişkileri kurmaktadır, bazı kişileri ve kurumları öne çıkarmaktadır, bazı ayrılıkları ve çatışmaları belirli bir çerçevede yorumlamaktadır, Millî Mücadele’yi Cumhuriyet’e ulaşan tarihsel gelişme olarak kurgulamaktadır.

Bu sebeple Nutuk yalnızca bir “hatırat” değildir. Aynı zamanda kurucu bir siyasî tarih anlatısıdır.

Eleştirel soru

Nutuk’un önemi onu sorgulanamaz bir metin olmamasıdır.

Eleştirel tarihçi şu soruları sormaktadır:

Hangi belgeler kullanılmıştır?

Hangi olaylar ayrıntılı anlatılmıştır?

Hangi kişiler eleştirilmiştir?

Hangi alternatif yorumlar dışarıda bırakılmıştır?

1927’deki siyasî ihtiyaçlar geçmişin anlatımını nasıl etkilemiştir?

Böylece Nutuk hem tarih kaynağı hem de tarihsel hafıza üretim aracı olarak incelenmelidir.

12. 28 Ekim 1927: Nüfusun Sayılması ve Devletin Toplumu Görünür Kılması

28 Ekim 1927’de Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk genel nüfus sayımı gerçekleştirilmiştir. Sayım sonucunda ülke nüfusu 13.648.270 olarak belirlenmiştir.¹⁴

Bu olay ilk bakışta teknik ve istatistiksel görünmektedir. Oysa sosyolojik açıdan çok daha önemlidir.

Modern devlet yalnızca vatandaşlarından vergi toplayan veya onları askerlik hizmetine çağıran bir kurum değildir. Aynı zamanda toplumunu saymak, sınıflandırmak, kaydetmek ve yönetmek ister.

Nüfus sayımının sembolik anlamı

1927 nüfus sayımı: “Millet” kavramının istatistiksel bir topluma dönüştürülmesi olarak değerlendirilebilir.

Devlet artık nüfusu: yaş, cinsiyet, yerleşim, ekonomik faaliyet, eğitim, dil ve diğer kategoriler üzerinden ölçmeye yönelmiştir.

Böylece “millet” sadece siyasî bir kavram olmaktan çıkıp aynı zamanda istatistiksel bir nüfus hâline gelmektedir.

Bu, ulus-devlet inşasının sosyolojik boyutunu anlamak bakımından önemlidir.

13. Ekim 1923’te İstanbul ve Ankara: İki Şehrin Karşılaştırmalı Analizi

Ekim 1923 tarihinin en dikkat çekici yönlerinden biri İstanbul ile Ankara’nın aynı ay içinde farklı tarihsel anlamlar kazanmasıdır.

İstanbul	Ankara
Osmanlı başkenti	Millî Mücadele merkezi
İmparatorluk mirası	Yeni devletin mekânı
İşgal deneyimi	Direniş ve örgütlenme deneyimi
Tarihsel süreklilik	Yeni siyasal başlangıç
6 Ekim 1923’te geri alındı	13 Ekim 1923’te başkent oldu

Bu tablo basit bir “İstanbul eski, Ankara yeni” karşıtlığı şeklinde okunmamalıdır.

İstanbul Cumhuriyet tarafından reddedilen bir şehir değildir. Tam tersine tarihsel, kültürel ve ekonomik ağırlığını korumaktadır.

Ancak devlet merkezinin Ankara’ya taşınması, siyasal merkez ile tarihsel merkez arasındaki ayrışmayı ortaya çıkarmıştır.

Bu, modern devletlerin başkent seçimiyle ilgili önemli bir tarihsel örnektir.

14. Ekim Ayının Temel Kavramları

14.1. İstiklal

Mondros sonrasında yaşanan egemenlik kaybının karşısında Millî Mücadele’nin temel meşruiyet kavramlarından biri olmuştur.

14.2. Hâkimiyet

Siyasal iktidarın kaynağını hanedan merkezinden millete doğru taşıyan kavramdır.

14.3. Misak-ı Millî

Millî Mücadele’nin sınır ve egemenlik anlayışının temel göstergelerinden biridir.

14.4. Cumhuriyet

Devletin hükümet biçimini tanımlayan hukukî ve siyasal kavramdır.

14.5. Başkent

Siyasal iktidarın mekânsal merkezidir. Ankara örneğinde başkent seçimi aynı zamanda yeni devletin coğrafi ve sembolik yönelimini ifade etmektedir.

14.6. Sınır

Kars ve Ankara antlaşmaları bağlamında sınır, yalnızca coğrafi çizgi değil, egemenliğin uluslararası hukukla tanımlanan alanıdır.

14.7. Millet

Millî Mücadele döneminde siyasal meşruiyetin temel öznesi olarak öne çıkmış; Cumhuriyet döneminde anayasal ve sosyolojik bir kimlik kazanmıştır.

15. Ekim Ayının Sembolleri

Ankara

Yeni devletin siyasal kuruluşunun mekânsal sembolüdür.

İstanbul

İmparatorluk geçmişinin, tarihsel sürekliliğin ve eski başkent geleneğinin sembolüdür.

Meclis

Millî egemenliğin kurumsal sembolüdür.

Cumhuriyet

Yeni devletin hükümet biçiminin sembolüdür.

Sınır

Egemenliğin coğrafi sembolüdür.

Nüfus Sayımı

Devletin toplumu ölçme ve yönetme gücünün sembolüdür.

Nutuk

Kurucu hafızanın ve siyasî tarih anlatısının sembolüdür.

16. Kişiler ve Kurumlar

Mustafa Kemal Paşa

Ekim olaylarının önemli bir bölümünde siyasî ve askerî kararların merkezinde bulunan kişidir. Ancak eleştirel tarihçilik açısından bütün dönüşümü tek kişinin iradesine indirgemek doğru değildir. TBMM, askerî komutanlar, diplomatlar, milletvekilleri, bürokratlar ve toplumun farklı kesimleri de gelişmenin kişileridir.

İsmet İnönü

Askerî komutanlık, diplomasi ve Cumhuriyet’in ilk hükümetinin kurulmasında öne çıkan kişidir.

Kâzım Karabekir Paşa

Doğu Cephesi ve Kars Antlaşması bağlamında önemli bir askerî-diplomatik kişidir.

Franklin Bouillon

Ankara Antlaşmasında Fransa’yı temsil eden diplomattır.

Fethi Okyar

1923 Ekim’indeki hükümet krizinin doğrudan kişilerinden biridir.

TBMM

Millî Mücadele’nin siyasal karar organı ve Cumhuriyet’e geçişin temel kurumsal mekânıdır.

Türk ordusu

Mondros sonrasında dağıtılmak istenen askerî güçten Millî Mücadele’nin temel araçlarından birine dönüşmüştür.

Halk Fırkası

1923’te siyasal örgütlenmenin ve yeni rejimin parti boyutunun önemli kurumlarından biridir.

17. Tarihsel Coğrafya Açısından Ekim

Ekim olaylarının coğrafi dağılımı incelendiğinde üç ana alan ortaya çıkmaktadır:

Doğu

Kars Antlaşması ile Sovyet Kafkasya’sı ve Türkiye arasındaki sınır ilişkileri.

Güney

Ankara Antlaşması ile Fransa ve Suriye bağlantılı sınır düzenlemeleri.

Batı ve Marmara

Mudanya, İstanbul ve Trakya üzerinden askerî ve diplomatik sonuçlar.

İç Anadolu

Ankara’nın Millî Mücadele’nin merkezi ve ardından başkent hâline gelmesi.

Böylece Ekim ayı, Türkiye’nin yeni siyasal coğrafyasının oluşumunu neredeyse bir harita üzerinde izleme imkânı vermektedir.

18. Sosyolojik Boyut: Devletin Toplumla Yeniden İlişki Kurması

Ekim olayları yalnızca hükümetler ve ordular tarihi değildir.

1918-1927 arasında gerçekleşen dönüşüm toplumun gündelik hayatını da etkilemiştir.

Mondros; askerî nüfusun terhisi, işgal, göç, ekonomik sıkıntı, güvenlik sorunu gibi toplumsal sonuçlar doğurmuştur.

Millî Mücadele; seferberlik, askerlik, vergi, göç, yerel direniş, kadın emeği, iaşe gibi alanlarda toplumsal hareketlilik yaratmıştır.

Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra ise: hukuk, eğitim, nüfus kayıtları, şehirleşme, vatandaşlık, siyasal temsil alanlarında yeni bir devlet-toplum ilişkisi kurulmaya başlamıştır.

Dolayısıyla Ekim ayının tarihsel çizgisi: savaş → diplomasi → devlet → hukuk → toplum → hafıza şeklinde okunabilir.

19. Olgu, Olay ve Anlam: Eleştirel Tarih Yöntemi

Ekim tarihini incelerken üç düzeyi birbirinden ayırmak gerekmektedir.

Birinci düzey: Olay

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi.

Bu tartışmasız bir tarihsel olaydır.

İkinci düzey: Olgu

Millî egemenlik düşüncesinin güçlenmesi uzun süreli bir tarihsel olgudur.

Üçüncü düzey: Anlam

29 Ekim’in “bağımsızlığın tamamlanması“, “modernleşmenin başlangıcı“, “demokratikleşmenin başlangıcı” veya başka bir çerçevede yorumlanması tarihçinin kullandığı kavramsal modele bağlıdır.

Eleştirel tarihçilik tam bu noktada devreye girmektedir.

Tarihçi yalnızca: “Ne oldu?” diye sormamalıdır.

Aynı zamanda: Kim anlattı?” “Hangi belgeler kullanıldı?” “Hangi sesler duyuldu?” “Hangi kişiler görünmez kaldı?” “Sonraki kuşaklar bu olayı nasıl hatırladı?” sorularını da sormalıdır.

20. Ekim Ayının Tarihsel Hafızadaki Dönüşümü

Cumhuriyet’in ilanından sonra 29 Ekim giderek güçlü bir ulusal törene dönüşmüştür.

Bayraklar, törenler, geçitler, okul etkinlikleri, nutuklar, gazeteler, anıtlar ve resmî konuşmalar Cumhuriyet’i her yıl yeniden hatırlatan araçlara dönüşmüştür.

Burada “hatırlama” ile “tarih” aynı değildir.

Tarih geçmişte olanı araştırmaktadır.

Hafıza ise geçmişi bugünün ihtiyaçlarıyla yeniden anlamlandırmaktadır.

Bu sebeple 29 Ekim’in tarihsel hafızadaki yeri incelenirken yalnızca 1923’e değil, 1923’ten sonraki kutlama biçimlerine de bakmak gerekmektedir.

Bu açıdan Ekim, geçmişin her yıl yeniden üretildiği bir hafıza zamanı hâline gelmiştir.

21. Yansımalar ve Tepkiler

Cumhuriyet’in ilanı kamuoyunda genel olarak coşkuyla karşılanmış olmakla birlikte, dönemin bütün siyasal kişiler aynı yaklaşımı paylaşmamıştır.

Bazı eski Millî Mücadele kadroları Cumhuriyet’in ilan edilme yöntemine ve hızına yönelik eleştiriler ileri sürmüştür. Rauf Orbay, Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy gibi isimlerin farklı siyasî tutumları, Millî Mücadele kadrosunun Cumhuriyet’in kuruluşunda bütünüyle aynı anlayışta olmadığını göstermektedir.¹⁵

Bu durum, tarihsel kişileri “aynı hedefe başından beri birlikte yürüyen tek bir kadro” şeklinde gösteren basitleştirilmiş anlatıların sorgulanmasını gerektirmektedir.

Millî Mücadele’nin ortaklığı ile Cumhuriyet’in kuruluşundan sonraki siyasî ayrışmalar birbirinden ayrılmalıdır.

22. Ekim Ayı İçin Karşılaştırmalı Vaka Analizi

Vaka	Temel sorun	Araç	Sonuç
Mondros, 1918	Savaşın kaybedilmesi ve egemenliğin aşınması	Ateşkes	İşgal dönemi
Kars, 1921	Doğu sınırı	Diplomasi	Doğu sınırının düzenlenmesi
Ankara, 1921	Güney Cephesi	Diplomasi	Fransa ile anlaşma
Mudanya, 1922	Savaş sonrası siyasal sonuç	Ateşkes/diplomasi	Barış görüşmelerine geçiş
İstanbul, 1923	İşgalin sona ermesi	Askerî/siyasal	Fiilî egemenliğin yeniden tesisi
Ankara, 1923	Devlet merkezi	Hukukî karar	Başkentlik
Cumhuriyet, 1923	Rejim biçimi	Anayasa	Cumhuriyet
Medenî Kanun, 1926	Hukuk düzeni	Kanunlaştırma	Yeni hukuk düzeni
Nutuk, 1927	Geçmişin anlamlandırılması	Tarih anlatısı	Kurucu hafıza
Nüfus sayımı, 1927	Toplumun tanımlanması	İstatistik	Modern nüfus yönetimi

Bu tablo, Ekim tarihinin yalnızca askerî tarih olmadığını açıkça göstermektedir.

23. Ekim’in Türk Tarihindeki Genel Modeli

Ekim ayındaki olaylar kronolojik olarak yan yana getirildiğinde şu tarihsel dönüşüm ortaya çıkmaktadır:

1918 — Çözülüş

Mondros → egemenliğin aşınmasıdır.

↓

1921 — Yeniden örgütlenme

Kars + Ankara Antlaşmaları → diplomatik meşruiyet ve sınırların belirlenmesidir.

↓

1922 — Askerî başarıdan diplomasiye geçiş

Mudanya → savaşın siyasal sonuçlarının alınmasıdır.

↓

1923 — Devletin kuruluşu

İstanbul’un alınması → Ankara’nın başkent oluşu → Cumhuriyet

↓

1926 — Hukukî dönüşüm

Medeni Kanun → birey ve aile hayatının yeniden düzenlenmesidir.

↓

1927 — Hafıza ve toplumun yeniden tanımlanması

Nutuk + nüfus sayımı → geçmişin anlatılması ve toplumun istatistiksel olarak tanımlanmasıdır.

Bu çizgi, Ekim ayının tarihsel anlamını tek bir olaydan çok bir dönüşüm zinciri hâline getirmektedir.

Sonuç

Türk tarihinde Ekim ayı, özellikle 1918-1927 döneminde, olağanüstü yoğun bir tarihsel dönüşüm alanı meydana getirmiştir.

30 Ekim 1918 Mondros Ateşkes Antlaşması ile başlayan dönem, 13 ve 20 Ekim 1921’de diplomatik antlaşmalarla yeni bir yön kazanmış; 11 Ekim 1922 Mudanya Ateşkesi ile askerî mücadelenin diplomatik sonuçlandırılması aşamasına ulaşmış; 6 Ekim 1923’te İstanbul’un geri alınması ve 13 Ekim’de Ankara’nın başkent olmasıyla yeni bir devlet coğrafyası ortaya çıkmış; 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanıyla yeni rejimin hukukî temeli kurulmuştur.

Ancak tarih burada bitmemiştir.

4 Ekim 1926’da Medenî Kanun’un yürürlüğe girmesi devletin hukuk alanındaki dönüşümünü, 15-20 Ekim 1927’de Nutuk’un okunması geçmişin yeniden anlatılmasını, 28 Ekim 1927 nüfus sayımı ise toplumun modern devlet tarafından istatistiksel olarak yeniden tanımlanmasını göstermektedir.

Bu sebeple Ekim’i yalnızca “Cumhuriyet ayı” olarak adlandırmak tarihsel bakımdan yeterli değildir.

Ekim aynı zamanda: çözülüşün, direnişin, diplomasiye geçişin, sınırların belirlenmesinin, başkent değişiminin, Cumhuriyet’in kurulmasının, hukuk düzeninin dönüşmesinin, nüfusun sayılmasının ve geçmişin yeniden anlatılmasının ayıdır.

Eleştirel tarih yöntemi açısından ise daha önemli sonuç şudur:

Bir tarihin anlamı, yalnızca o gün meydana gelen olaydan oluşmamaktadır. O olayın kimler tarafından gerçekleştirildiği, hangi kurumlar içinde kararlaştırıldığı, hangi coğrafyada gerçekleştiği, hangi toplumsal grupları etkilediği ve sonraki kuşaklara nasıl aktarıldığı da tarihin parçasıdır.

Bu sebeple Türk tarihinde Ekim’i incelemek, yalnızca bir takvim yaprağını incelemek değildir. Ekim, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin siyasal, askerî, diplomatik, coğrafi, hukukî, toplumsal ve hafızaya ilişkin katmanlarının aynı tarihsel zaman içinde izlenebildiği yoğun bir laboratuvar niteliğindedir.

Dipnotlar

1.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 30 Ekim 1918 kaydı, s. 71; Mehmet Okur, “Mondros Mütarekesi”, Atatürk Ansiklopedisi, 23 Şubat 2021.
2.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 6, 13, 27, 28 ve 29 Ekim 1923 kayıtları, s. 239-241.
3.Mondros Ateşkes Antlaşması, 30 Ekim 1918, özellikle 5 ve 7. maddeler.
4.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 13 Ekim 1921 kaydı, s. 184; Bilal N. Şimşir, “Kars Antlaşması”, Atatürk Ansiklopedisi, 16 Şubat 2021.
5.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 20 Ekim 1921 kaydı, s. 185; İzzet Öztoprak, “Ankara İtilafnâmesi (1921)”, Atatürk Ansiklopedisi, 11 Nisan 2024.
6.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 11 Ekim 1922 kaydı, s. 215-216; Orhan Hülagü, “Mudanya Mütarekesi (3-11 Ekim 1922)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt: XIII, Sayı: 39 (Kasım 1997), s. 759-785; İhsan Güneş, “Mudanya Mütarekesi”, Atatürk Ansiklopedisi, 3 Aralık 2020.
7.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 11 Ekim 1922 kaydı, s. 215-216.
8.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Ekim 1923 kayıtları, s. 239-241.
9.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 13 Ekim 1923 kaydı, s. 239; Zafer Koylu, “Ankara’nın Başkent Oluşu”, Atatürk Ansiklopedisi, 11 Temmuz 2023.
10.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 26-30 Ekim 1923, s. 240-241.
11.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 29 Ekim 1923 kaydı, s. 240-241; İhsan Güneş, “Cumhuriyet’in İlanı”, Atatürk Ansiklopedisi, 29 Mart 2021.
12.Millî Eğitim Bakanlığı, “Türk Medenî Kanunu ve Türk Ceza Kanunu”; Yargıtay, “Tarihçe.”
13.Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, 15-20 Ekim 1927, s. 239; Temuçin Faik Ertan, “Atatürk’ün Nutuk Adlı Eseri”, Atatürk Ansiklopedisi, 31 Aralık 1920.
14.Aytül Tamer ve Alanur Çavlin Bozbeyoğlu, “1927 Nüfus Sayımının Türkiye’de Ulus Devlet İnşasındaki Yeri: Basında Yansımalar” Nüfusbilim Dergisi, Cilt: 26, Sayı: 1, 2004, s. 73-88.
15.Atatürk Araştırma Merkezi, Cumhuriyet’in İlanı’nın 100. Yıldönümü Uluslararası Sempozyum Bildirileri, Yayına Hazırlayan: Murat Saygın, Anakara, 2025; burada Cumhuriyet’in ilanına ilişkin dönemin farklı aktörlerinin tepkileri de belirtilmektedir.

Kaynak

Utkan Kocatürk, Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara

Türkler ve Zaferleri

ANADOLU’DA SAKARYA ZAFERİ’Nİ KUTLAMA ŞENLİKLERİ

Published

2 ay ago

Eylül 11, 2026

drkemalkocak

Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’nin 14 Eylül 1921 tarih ve 292 nolu nüshasında yayımlanan 13 Eylül 1921 tarihli resmi tebliğde [duyuruda], Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanıldığı ve Yunan ordusunun Sakarya’nın batısına atıldığı bildirilmiştir. Bu tebliğ ile “Sakarya Zaferi” resmen ilan edilmiştir.

Ordumuzun kazandığı zafer, Ankara başta olmak üzere yurdumuzun muhtelif [Cide, Keskin, Van, Pozantı, Düzce, Mardin, Erzincan, Iğdır, Mecidiye, Boğazlıyan, Midyat, Ilgın, Sungurlu, Eğin, Çarsancak, Yabanabad, Kulp, Çarşamba, Zile, Bolu, Hacıbektaş, Zağfiranbolu, İnebolu, Gümüşhacıköy, Erbaa, Kengırı, Kadıköy, Hakkâri/Başkale, Adana/Kars, Konya, Kastamonu, Akşehir, Göksun] yerlerinde kutlanmıştır. Aşağıda, Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’ne gönderilen telgraflardan, Sakarya Zaferi’nin adı geçen yerleşim birimlerinde kutlanışına ait haberleri içeren haberler/metinler sunulmuştur. Görseller, metni açıklayıcı, destekleyici ve tamamlayıcı unsur olarak tarafımızdan eklenmiştir.

RESMİ TEBLİĞ

13-9-[13]37-[1921] tarihli resmi tebliğdir: 12 Eylül’de Beylikköprü mıntıkasındaki düşman aleyhine tevcih edilenmukabil [karşı] taarruzumuz sabaha kadar bütün gece süngü ve bomba muharebesi halinde devam etmiş ve mücavir kıtaatın ricatini himaye için tutunmak isteyen iki düşman fırkası yüzlerce maktul verdirilerek perişan bir surette Sakarya’ya atılmıştır. Bu anda kâmilen Sakarya garbine tard edilmiş [sürülmüş]olan düşman ordusu kıtaatımız tarafından takip edilmektedir. Düşmanın gerilerine daha birkaç gün evvelden tevcih olunan [yöneltilen]süvari ve sebükbâr [hafif]piyade fırkalarımızdan biri Sivrihisar cenubu yakınlarında düşmanın bir iki taburluk kuvvetini dağıtarak üç tayyare, dört otomobil ve malzeme-i saire iğtinam eylemiştir [ganimet almıştır]. [1]

***

ANADOLU’DA SAKARYA ZAFERİ’Nİ KUTLAMA ŞENLİKLERİ

***

Memleketin istiklal ve mevcudiyetini kurtaran ordumuzun daha büyük zaferlere doğru yürümesi için her tarafta dualar edilmekte ve elde ettiğimiz muvaffakiyet [başarı] için icray-ı şadmanı [sevinç gösterileri] olunmaktadır.

—***—

Anadolu’da Emsalsiz Zafer Şenlikleri

Birçok yerlerde muzafferiyetimiz haftalarca tesit edilmiş [kutlanmış] ve büyük fener alayları tertip edilmiştir [düzenlenmiştir]. Bu münasebetle matbaamıza yüzlerce telgraf gelmiştir.

Cide’de Resm-i Tebrik ve Dua

Cide-Sakarya muzafferiyeti Cide’de umumun iştirakiyle [halkın katılımıyla] tesit [kutlama], resm-i tebrik icra ve nutuklar teati edilmiş [karşılıklı nutuklar söylenmiş], her taraf donatılarak devam-ı zaferimize dualar olunmuştur.

Cide Kaymakamı: Durmuş, Belediye Reisi: Hüseyin, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Hamza

Keskin’de Şenlikler ve Şeref Bey’in Nutku

Keskin-Sakarya muzafferiyeti burada büyük merasim ve şenlikler içinde tesit ediliyor [kutlanıyor]. Bütün kasaba bayraklarla donatılmış, fener alayları tertip edilmiştir. Akdedilen [yapılan] içtimada [toplantıda] mektep efendileri tarafından okunan vatanperverane [vatansevere yakışır] nutuk ve manzumeleri müteakip Mebus Şeref Bey tarafından beliğ [düzgün] ve müheyyiç [heyecan veren] bir hitabe irat edilmiştir [söylenmiştir]. Ordunun zaferini tebrik ve devamını temenni ederiz.

Van’da Bir Hafta Şenlik

Van-Bir haftadan beri devam eden zafer şenlikleri bugün nihayet bulmuştur.

Belediye Reisi: Hacı Osman

Pozantı’da Şenlik Devam Ediyor

Pozantı-Ordumuz tarafından alçak Yunan ordusunun mağlup edilerek pek perişan bir surette firar etmekte olduğu haberi Pozantı’da mukim [oturan] Adana halkını fevkalade mesrur etmiş [sevindirmiş] ve çoktan beri intizar edilen [beklenilen] bu bayram münasebetiyle her taraf bayraklar ve çiçekler ile tezyin [süslenmiş] ve gece fener alayları tertip edilmek [düzenlenmek] suretiyle tesit edilmiştir [kutlanmıştır]. Elan [şu anda] halkın nümayişleri [gösterileri] devam etmekte ve bir taraftan da Müdafaa-i Hukuk Heyeti Merkeziyetinde gönüllü kaydıyla meşgul olmakta, herkes sefil düşmanı kovalamak için müsabaka edercesine gönüllü kaydedilmektedir.

Düzce’de Köylerde Üç Gün Üç Gece Şenlik

Düzce-Tarih-i millimizin kahramanlık faslına altın kalem ile nakşına seza [uygun] olan Sakarya Meydan Harbinde şanlı ordumuzun istihsal ettiği son muzafferiyet haberi Düzce ahalisini meserretlere gark etmiş, üç günden beri merkez kaza ve köylerden yapılan fevkalade ihtifalat [törenler] ve tezahüratın [gösterilerin] elan devam etmekte olduğu maruzdur [arzolunur].

Kaymakam: Hurşit

Mardin’de Fevkalade Sürur

Mardin-Kahraman ordumuzun azm-i haydpesendanesiyle [takdir edilen kararlılığı ile] girmiş olduğu mücahede-i milliyede [milli harpte] muvaffak olarak lain [nefret edilen, istenilmeyen] düşmanlarımızı muzmahil [çökmüş] bir derecede makhur etmesi [bozguna uğratması] Mardin muhitini pek yüksek ali bir şaşaa ile dalgalandırdı. Müessesat-ı resmiye [resmi dairelerde] ve mahafil-i umumiyede [genel toplantı yerlerinde] icray-ı şadmani kılınmış [sevinç gösterilmiş] ve makamat-ı diniyeyede de büyük mikyaslarda [ölçeklerde] eddua-ı müessire kıraat [dualar edilmiş] ve Buhar-i şerif tilavetiyle [okunmasıyla] ordunun bir kat daha muvaffakiyeti Cenab-ı Hakk’tan niyaz edilmiştir.

Belediye Reisi: Kasım

Erzincan’dan Selam ve Şükran

Erzincan-Fedakâr ve kahraman ordumuzun kazandığı zaferden dolayı Erzincan halkının şükranını ilan lütfunda bulunulmasını rica ederiz.

Müftü: Mehmet, Belediye Reisi: Rıza, Müdafaa-i Milliye Reisi: Sami

Iğdır’ın Zafer Şerefine Şühedamıza Teberru

Iğdır-Kahraman ordumuzun Garp Cephesindeki muzafferiyet-i azimesi [büyük zaferi] ufak köylere kadar tebşir [müjde] ve tesit [kutlama] ve bu münasebetle kıymettar kanlarını döken çiğerparelerini biz amcalarına vedia [emanet] ile bu mukaddes uğurda feday-ı can eyleyen [canını veren] muhterem şühedamız [şehitlerimiz] eytamına [yetimlerine] on birinci fırka umera ve zabitanıyla memurini mahalliye [mahalli memurlar] ve eşraf-ı belde [belde ileri gelenleri] tarafından elli küsur bin kuruş defaten teberru edilmiş [bağışlanmış], kaza kaymakamı Bekir Sıdkı Bey harbin devam-ı müddetçe maaşından şehri [aylık] bin kuruşun tesviyesini [ödenmesini] taahhüt eylemiştir.

Iğdır Müdafaa-i Hukuk ve Belediye Reisi: Paşa

Mecidiye Zaferi Kurbanlar İle Tesit Etti

Mecidiye-Adi ve sefil düşmana şehametimizin muttali olan Sakarya vadilerinde indirilen kahir darbeden dolayı sevgili ordumuzun kumandan ve efradına arz-ı şükran eder ve tevali edecek darbelerle an-karip mülk ve milletimizin halası için kurbanlar zebhiyle dualarda bulunduğumuzu arz eyleriz.

Belediye Reisi: Mehmet

Boğazlıyan Zaferin Temadisini İstiyor

Boğazlıyan-Kahraman ve gazi ordumuzun mütevali muzafferiyetini tebşir eden yeni telgraflar kazamızda pek amik bir tufan-ı sürur husule getirdi. Bugün bütün halkın iştirakiyle hükumet konağı önünde akdedilen büyük mitingte davay-ı milliyemizin sonuna kadar maddi ve manevi fedakârlığımızda sebat ve devama karar verildiğinin, tebrikat ve teşekkürat-ı bipayanımızın muzafferiyetimize terdifen Başkumandan-ı muazzamımız Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine iblağına tavassutlarını rica ederiz.

Kaymakam: Faik, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Said, Ulemadan: Abdullah, Eşraftan: Derviş

Haber-i Zafer Aşiretlerimize Kadar Gitti

Midyat-Âlem-i İslam’ın son ümit ve istinatgâhı bulunan milletimizi ezmek ve vatanımızı parçalamak maksadıyla düşmanlarımızın sevgili Anadolu’muza tasallut ettikleri Yunan sürülerinin bu kere de kahraman ve muzaffer ordumuzun ebat ve savlet-i kahramananesi karşısısnda ricat ve her taraftan şiddetle takip edilmekte olduğu beşaretinden umum kaza halkı ve aşairi müsteğrek süruru ve şadıman olarak ordumuzun temadi ve tevali-i muzafferiyetine dualar edilmekte olduğunu arz ile beyan-ı tebrikat eyleriz.

Midyat Belediye Reisi: Rüşdi, Kaymakam: Rauf

Ilgın’da Şevk ve Sürur

Ilgın-Anavatana saldıran hain düşmanın şanlı ordumuzun şehameti önünde kati bir inhizam ve mağlubiyete uğrayarak her taraftan kahkari bir surette ricat etmeye başladığı haber-i beşareti kazamız vasıl oldu. Bu şanlı muvaffakiyetin ilanı halkta birkaç günden beri mevcut olan hiss-i sürur ve memnuniyeti bir kat daha tezyit ve teheyyüç etti. Haberin ilanından beri hâsıl olan şevk ve şadımanı-i umumi belediye meydanında yapılan bir içtima-ı umumiyede mekatib-i talebe ve talebatının iştirakiyle son derece vasıl olmuş ve ecdadının varis-i celadet ve satveti olduğunu bu defa da ispat eyleyen ordumuzun tevali-i muvaffakiyetine dualar edilmiş ve elyevm sürur-ı umumi devam etmekte bulunmuş olduğu gibi akşam da fener alayları tertip ve sokaklar gezilerek icray-ı şadmani edileceği ve aynı zamanda cevami-i şerifede şehit kardeşlerimizin ervahlarına ithaf edilmek üzere mevlid-i şerifler tilvaet olunduğu maruzdur.

Ilgın Belediye Reisi: Ali, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Mehmet Ali

Sungurlu’da Şenlikler ve Kurban

Sungurlu– Sakarya Meydan Muharebesi’nde kahraman ordumuzun ihraz ettiği parlak ve kati muzafferiyet bütün memleketi büyüyk bir süruru ve heyecan içinde bıraktı. Muzafferiyet haberinin derhal şüyu üzerine civar karyelerden bile koşup gelen binlerce ahalinin iştirakiyle hükumet meydanında akdedilen içtimalarda kahraman ordumuzun fedakârlığı heyecan ve şükranlarla tebcil ve takdis edildi. Kurbanlar kesildi. Yirmi otuz günden beri ümitlerle meşbu olarak geçen heyecanlı saatlerin bu haklı mükâfatı karşısında memleket elan derin meserretler içindedir. Ordu namına vuku bulan teberruat mühim yekûnlara baliğ olmuştur.

Belediye Reisi: Hacı Osman, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Hacı Sadık

Eğin-Lain düşmanlarımızın mağlup ve ricat-ı kahkarabeye mecbur edildiğini bu sabah istibşar eden bilumum Eğin ahalisi müsteğrek nesim-i iman sürur oldu. Sabahtan beri şevk ve şadi tezayit etmekte ve öğle namazı cemaat-ı kübra ile camii-i kebirde badeleda mevlid-i şerif ve ayat-ı kerime tilvaet ve meşviyatı şühedamızın ervahına ithaf ve kurbanlar zebh ve biltefa teali min karip muzafferiyet-i katiyeye nailiyet ve düşmanlarımızın bakiyesinin de İzmir körfezinde gark edilmeleri duasını kabulgah-ı ahadiyet-i alaya isal olunmaktadır. Başta pek muazzez ve muhterem Başkumandanımız ile ordumuzun bilcümle erkan-ı umera ve zabitanına ve efradına arz-ı tebrikat ve hürmetler eyleriz. Ferman

Kaymakam: Abdullah, Belediye Reisi: İsmail, Müdafaa-i Milliye Reisi: Emin

Çarsancak’tan Samimi Temenni

Çarsancak-Aday-ı dinin mevcudiyetimizi imhaya olan azim ve kararına karşı ilay-ı din ve temin-i mevcudiyetimiz uğrunda açılan bu cihad-ı muazzamada inayet-i Hakk’la ve imdad-ı ruhani-i peygamber ile harikalar gösteren ve ecdad-ı azimemizin öz ahfadı olduğunu Sakarya Meydan Muharebesi’yle de bu kere ispat eden şeci ve azimkâr ordumuzun rehakâr kumandan ve muhterem zabitanı ile efradına teşekkür ederiz. Düşmanın pay-ı mülevvesinden mübarek vatanımızın tamamen tathirine muvaffak olunmasını dua etmekteyiz. Yaşasın millet, yaşasın ordu muhterem kumandan ve zabitanı, yaşa ey münci-i millet Mustafa Kemal Paşa!

Çarsancak Belediye Reisi: Lütfi-i Ağazade, Müftü: Mehmet, Eşraftan: Necip

Yabanabad Kasemi

Yabanaabad-Sakarya vadisinde Haymana çölünde dört bin yıllık tarihi mevcudiyet-i milliye ve diniyesini garbın en son vesait-i harbiyesiyle mücehhez bişuur cani hasmına karşı layık bir şehamet-i cengaverane ile müdafaa ve zafere isal eyleyen Türk milletine ve bizlere nefh-i hayat eden umumi seferberlik ilanı yediden yetmişe kadar evlad-ı vatanı hazırlattırdı. Sabırsızlıkla bir işaretinizi bekliyoruz. Düşman ve bütün bizim varlığımıza göz diken gizli ve aşikâr düşmanlar Anadolu’dan çekilmedikten sonra baltalarımız omuzdan inmeyecek, keskin tırnaklarımız kesilmeyecektir. İleri işaretinizi bekleyen biz Yabanabadlılar muzaffer ve halaskar ordumuzun kumandanlarına, neferlerine tazimkar selmlar ve hürmetler ithaf ile kumandan-ı azimimiz Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine bir iman-ı kâmil ile rapt-ı kalp etmiş olduğumuz halde amal-ı mukaddese-i milliyemiz uğrunda efnay-ı hayat etmeye ve bütün varımızı fedaya amade olduğumuzu maal-kasem arz eyleriz.

Müdafaa-i Hukuk Reisi: Mesut, Müftü: Abdullah Tevfik, Belediye Reisi Mehmet [2]

Kulp’ta Miting ve Dua

Bayezid-İstiklal-i milli uğrunda büyük bir azim ve iman ile mücahedat-ı diniyede bulunan ordumuzun muzafferiyeti münasebetiyle ahali-i mahalliyenin içtimaıyla akd edilen mitingte kahraman ordumuzun saadetine dualar edildiği ve her türlü fedakârlıktan geri durmamayı kararlaştırdıkları Kulp Kaymakamlığından bildirilmiştir.

Mutasarrıf Mehmed Sabri

Çarşamba Tevali-i Zafer İçin Her Fedakârlığa Amade

Çarşamba-Şanlı ordumuzun düşmanı kâmilen mağlup eylediğini mübeşşir telgraf üzerine payansız hamd ve şükür eyledik. Bu neşe ile Belediye Meydanında mektep talebe ve talebatı saff-ı beste-i ihtiram olarak kaymakam, ruesay-ı memurin-i belediye, müdafaa-i hukuk reisleriyle şeref-i memleket ahali-i belediye hazır oldukları halde müftü efendinin beliğ duasından sonra mektep talebe ve talebatı taraflarından okunan nutukları müteakip müdafaa-i hukuk reisi tarafından Başkumandanımıza ve efrad-ı şecaatine yirmi bir günlük kahramanane müdafaalarını tebcilen nutuklar söylemiş ve bugün dahi mevlid-i şerif kıraat ettirilerek ervah-ı şehidaya ithaf olunmuştur. Biz Çarşanbalılar her an harbe ait hususatın ikmal ve … hususunda gece gündüz çalışıyoruz. Cenab-ı Hakk’tan ancak tazarrumuz akur düşmanın tek neferine kadar vatanımızdan tar ve istiklalimizi tamamen muhafazasını ister ve tevali-i muzafferiyetimizin tecellisini bekleriz.

Müdafaa-i Hukuk Reisi: Mehmet, Belediye Reisi: Hasan

Zile Baştan Başa Donatıldı

Zile-Sakarya muzafferiyeti haberi Zile muhitinde pek azim sevinç tevlid ederek şehir baştanbaşa donatılmış ve sürur ve şadmanı izhar edilmekte bulunmuştur. Şüheday-ı muhteremin ervahına ithaf edilmek üzere bugün Camii-i Kebir’de hatm-i şefif tilavet ve mevlid-i nebevi kıraat olunmuş ve namazı müteakip bargâh-ı ilahiden tazarruatta bulunulmuştur.

Müdafaa-i Hukuk Reisi: Hilmi

Bolu Kazalarında Üç Gün Şenlik

Bolu-Sakarya Meydan Muharebesinde şanlı ordumuzun istihsal eylediği zafer dolayısıyla Düze kasaba ve kurasında üç gündür ihtifalat [törenler] ve tezahürat [gösteriler] fevkalade devam etmekte ve diğer kazalarda da aynı tezahürat-ı meserretkarane [sevinç gösterileri] temadi eylemektedir.

Bolu Mutasarrıfı: Muhyiddin

Hacı Bektaş Dergâh-ı Şerifinde Dualar

Hacı Bektaş-Eylül’ün dokuzuncu günü Hacı Bektaş Veli Hazretleri Dergahı Şerifinde salatı cumanın edasını müteakip içtima eyleyen babakan ve dervişan istiklal-i millinin ve vatanın istihsali uğrunda düşmanla azimkarane mücahede ve muharebe eden millet ordusunun gayur kumandanlarına fedakar zabitan ve kahraman efradına selam ve dualarının iblağı rica ve temennisinde bulundukları ve içtimada hazır bulunan Kars Mebusu Muhteremi Fahreddin Bey tarafından irad olunan nutukta Büyük Millet Meclisi Hükumetinin Misak-ı Milli dairesindeki programı hedef ittihaz olunarak alçak düşmanın suret-i katiyede tepelenmesi suretiyle mukaddes vatanımızın mülevves ayaklardan tathiri için ordunun karar-ı katiyesi hakkında ve neticenin de pek karib olduğuna dair izahat-ı müessire ve beyanatta bulunması üzerine umum ahali Misak-ı Milli dairesindeki maksat ve gayeye vusule değin devam edecek mücahede-i milliyede her türlü fedakarlığa muhya bulunduklarının Büyük Millet Meclisi Riyasetine arzını istirham eyledikleri ve İslamiyet namına harp eden ordumuzun muzafferiyeti hakkında Postnişin Şeyh Hasan Efendi tarafından müessir bir dua ile içtima nihayet bulmuştur.

Hacı Bektaş Müdürü: Halid

Zağfiranbolu Seferberliği Sürurla Karşıladı

Zağfiranbolu-Kazamızda umumi seferberlik ilan merasimi bugün hükumet havlusunda binlerce halk muvacehesinde yapıldı. Ordumuzun mütevali zaferlerinden bipayan bir hiss-i sürurla mütehassıs olan halk umumi seferberlik emrini de bir hiss-i şükür ile telakki etmiştir. Ordumuzun başında ve kudret-i milliyemizin bir timsal mübecceli bulunan zat-ı sami-i kumandanları olduğunuzu halde düşmanı vatanımızın harim-i ismetinden tamamen ve kâmilen imhaya matuf olan azm-i hüdapesendanelerine bütün mevcudiyetimizle müzahir olmak hususunda ahd ü misakı bu vesile-i hasene ile de tekrar teyid eylediğimizi arz ve bu maksad-ı mübeccelin uğrunda her dakika irade-i samileirne intizar eyleriz, ferman.

Kaymakam: Hasan, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Ali, Belediye Reisi: Zühtü

İnebolu’nun Mitingi Selam ve Hediyeleri

İnebolu-Fedakâr ordumuzun Türklük tarihine ebedi bir sahife-i şehamet ve şeref ilave eden Sakarya muzafferiyeti haberi hükumeti-i milliyemize layezel bir itimad ve hürmetle merbut olan İnebolu halkı üzerinde büyük süruru ve mefharet husule getirerek geceli gündüzlü devam eden nümayişler ve vatanperverane içtimalarda hükumet-i milliyemize karşı en derin hissiyat ve hürmet ve tazimleri ve fedakâr ordumuz hakkındaki takdir ve sitayişlerini izhar ve milli ordumuza tevdi olunmak üzere dört bin paket sigara itası suretiyle bu hislerini teyid etmişler ve bu hediyelerine en büyük tebriklerini terdif eylemişlerdir.

Kaymakam: Hakkı

Sakarya Zaferi münasebetiyle 14 Eylül 37 Çarşamba günü icra kılınan miting mukarreratıdır:

Muzaffer ve şanlı ordumuzun mukaddes gazasını tebrik ve bütün mevcudiyet ve samimiyetimizle arz-ı şükran ederiz.
Namert alçak düşmanın mülevves ayağı pak topraklarımızdan atılıncaya kadar malen ve son efradımıza kadar bedenen fedakârlığa her an amade olduğumuzu arz eyleriz.

Müftü: Hamdi, Belediye Reisi: Hasan Kâşif

Gümüşhacıköy’de

Gümüşhacıköy-Ordumuzun muzafferiyet-i azimesi münasebetiyle bugün merkez kazada köylü kasabalı binlerce halkın ve memurin-i mülkiye ve askeriyenin ve mektepler talebe ve talebatının iştirakiyle hükumet meydanında mühim bir içtima akdedilerek vatanperverane nutuklar iradiyle pek büyük tezahürat yapılmış ve kıymetli ordumuza malen ve bedenen her türlü fedakârlığı ihtiyar edeceklerine ve hatta düşmanı mukaddes topraklardan tard edinceye kadar mücahedatta bulunacaklarına ahd ü peyman edilmiştir.

Gümüş[hacıköy] Kaymakamı: Rasim

Erbaa’nın Selam ve Teşekkürü

Erbaa-İhraz eylediğimiz zaferden dolayı, kazamız halkı düşmanımızı kâmilen imha ile tam bir hayat-ı istiklale nail olmadıkça bir fert kalıncaya kadar azim ve kararından tekevvül etmemek hakkındaki Misak-ı Milli’yi bu kere de teyid ve takviye eylediler. Necip ordumuza muhitimizin har ü samimi selam ve ihtiramlarının iblağı için Başkumandanımızın tavassutları istirham edilmiştir ve amal-ı mukaddese-i milliyemizin kariben saha-i muvaffakiyete iktiranını dergâh-ı kibriyadan niyaz eyleriz.

Erbaa Müdafaa-i Hukuk Reisi: Âlim

Kengırı’da Tezahürat ve Mevlid-i Şerif

Kengırı-Cenab-ı Hakk’a yüz binlerce şükürler olsun hayli vakitten beri devam eden Sakarya Meydan Muharebesinde delaveran askeriyemizin mazhar-ı tevkifat-ı samdani olarak ihrazz-ı muzafferiyet eylediği haber-i beşaret eseri üzerine bilumum ahali ve mekatib-i iptidaiye şakirdan ve depo alayı efradı dün gece fener alayı teşkil ve önlerinde davulları çalınmak ve mahallatı dolaşmak suretiyle ta besbah ialn-ı şadmani ve sürur kıldığı gibi bugün dahi öğle namazını müteakip Cami-i Kebir’de ervah-ı şühedaya ithaf ve ruh-ı risaletpenahiden muzafferiyet namına istimdat kılınmak üzere Mevlid-i Şerif kıraat ve hatm-i şerif tilavet edilmiş ve müteakiben Cami-i Şerfi havlusunda bilumum memurin ve ulema ve eşraf ve binlerce ahali-i memleket biliçtima depo alayı umera ve zabitan ve efradı saf beste-i ihtiram oldukları halde umumen ve pek avaz olarak tekbir ve tehlil-i havan oldukları halde kurbanlar zebh ve orduy-ı milliyemizin temadi-i muzafferiyet ve satveti ve ahd-ı karipte ihdiftah edilen gayeye vusul ve muvaffakiyeti için duahan hoca Bekir Efendi tarafından bir dua beliğ ve müessir tilavet olunarak dağılmışlardır. [3]

Bir Nahiyemizin Büyük Kalpliliği

Kadıköy-Biz, melun düşmanların şimdiye kadar esiri değil hâkim olarak yaşadık. Canavarcasına kesilen kardeşlerimizin ve vahşiyane namusları hetk edilen hemşehrilerimizin intikamını alacağız. Kahraman ordumuzun muvaffakiyetine imanımız katidir. Esir yurdumuzu kurtarmak için on beş günden beri ulemamız tarafından Buhari-i Şerif ve Hatm-i Şerif tilavet ediliyor. Ve evvelki gün de Cuma namazından evvel nahiye ve kura halkı ellerinde sancaklar ve ağızlarında tekbirlerle asri çınarın altında Cami-i Şerifte kalplerimiz tekrimize [saygı göstermemize] döndü ve peygamberimiziden istimdat etti. Ulemamızdan Hafız Ali Efendi bu mukaddes cihadın ve farziyeti edilecek fedakârlığı sayis bir lisanla bildirdi. Nahiyemiz müdürü Burhaneddin Beyin ümitli ve heyecanlı nutku halkı gözyaşları içinde bıraktı. Malen bedenen mücadeleye devam edeceğimize ahd ü peyman ettik. Bu zaferleri kazanan arslan ordularımıza kahraman kumandanlarıyla Gazanfer efradı selam ve teşekkürlerimizin iblağına delalet buyurulmasını rica ederiz. Hilal-i Ahmer kadın ve erkek şubelerinin resm-i küşadı bu cemiyet-i muallada icra edildi. Cephede şehit düşen kahramanların ruhlarına mevlid-i şerif kıraatından sonra ulemadan Yahya Efendi tarafından beliğ bir zafer duası okundu. Her gün de istiklal ordularının zaferine dua etmekteyiz.

Müdafaa-i Hukuk Reisi: Hacı Osman, Belediye Reisi: Mehmet

Hakkâri’nin Ordumuza Hitabesi

Başkale-Şanlı ve kahraman ordumuz, mert oğlu mert Müslüman Türk evladı, İslam’ın ve İslamiyet’in mert ve yiğit bekçisi, namus ve ismetin yegâne müdafi, Kur’an ve imanın haris ve hamisi olan Türk yavrusu, şarktaki Kürt din kardeşin sana yalvararak diyor ki: Dinimizi, namus-ı istiklalimizi, hürriyetimizi ve mukaddes topraklarımızı elimizden almak, İslamiyet’i boğmak isteyen namert düşmana karşı merdane sebat ve mukavemet ettiğini işittikçe bizler Hakk’tan sana zafer diliyoruz. Allah’ın inayeti, peygamberin ruhaniyeti seninledir. İslamiyet’in hayatı senin süngünün ucundadır. Yürü üç yüz elli milyon Müslüman Hakk’tan ve süngünden medet bekliyor. Sen düşmana bir adım attıkça ervah-ı enbiya ve şüheda şad ve handan oluyor. Başlarında peygamberi zişan bulunan şühedamız sana emrediyor: Yürü düşmana saldır, zafer ve cennet-i ala ve hak senindir. İslamiyet’in zafer ve necatı senin muvaffakiyetine bağlıdır. Yürü Kur’an-ı Kerim sabır ve sebat edenlere fevz ve Nusret tebşir ediyor. Yürü Kur’an-ı Kerim’i yeryüzünden kaldırmak isteyenleri kahretmeye. Yürü ey İslam’ın gözbebeği, şanlı ordumuz yürü. Mertler bütün sana duacıdır yürü.

Hakkâri Livası Ahalisi namına Belediye Reisi vekili: Nevruz

Kars’taki Zafer İçtimaları

Kars (Adana)-Çelikten sağlam azim ve imanıyla mücehhez ordumuzun bütün cephelerde melun ve alçak Yunan’ın akurane taarruzlarını def ve tard eylemesi ve bu haliyle bırakmayıp pek yakında Yunan sürülerini şöyle mahvetmek suretiyle zafer-i katiyi bir kere daha istihsal edeceğine kanaat-ı tamme hâsıl edilmesi dolayısıyla binlerce halk hükumette toplanarak mübarek ve mübeccel Türk bayrağını tepelemek hülyasıyla teşvik ibramıyla ortaya atılan Yunanlıların tamamen tepelenmesi ve mübarek topraklarımızın bunlardan tathiri için hükumetin ordunun emrine yoluna bütün memaliklerini vermeye ve kanlarının son damlasına kadar çalışmaya amade bulunduklarını beyan ve kahraman askerlerimize ve intizam ve tertibatıyla şube cihana harikalar göstermek suretiyle milletin ebedi minnet ve şükranını kazanan büyük ve küçük zabitanımıza selamlarını hürmetlerini iblağ ettiler ve bu vesile ile temadi-i zaferlerine dua eylemektedir.

Kars Zülkadriye Kazası Belediye Reisi: Hilmi Halil [4]

Konya’da

Zafer haberi fevkalade şenlikler icray-ı suretiyle tesit edilmiş ve pek çok vatandaşımız gönüllü kaydedilmiştir.

Konya refiklerimiz, ordumuzun zafer haberi üzerine icra edilen şenlikler hakkında sütunlar ile tafsilat veriyorlar. Konya, Sakarya Zaferi’ni pek mutena bir surette tesit eylemiştir. Haber-i zafer gece yarısı gelmiş ve halk sabah ezanından iki saat evvel mızıka sesleri ile haberdar edilmiştir.

Askeri mızıka, karargâhtan şehre ve mekteb-i sanayi mızıkası da mektepten karargâha doğru hareket etmiş ve Vali Galip Paşa’nın evi önünde birleşerek hükumet meydanına gelmiştir. Daha sabah olmadığı halde mızıkaların zaman telakkisinden itibaren geçen kısa bir müddet ve mesafe dâhilinde halk hükumet meydanını doldurmuş ve belediye dairesi önünde (Yaşasın belediyemiz!) diye bağırmışlardır. İdadi-i ve rüşdi-i askeri ve sanayi mektepleriyle sair bazı mekatip talebesini de misli gayr-i mesbuk bir alay ile Türbe-Köprübaşı-Bey Sokağı tarikiyle kışlaya gidilmiş, bir müfreze-i askeriye tarafından istikbal olunmuştur. Mekteb-i Sanayi Müdürü bir nutuk irat ve bir Hoca Efendi müessir bir dua okumuştur. Badehu, civar mahalle ve bağlardan iltihak eden birçok ahalinin inzimamıyla bir kat daha çoğalan alay, yaşasın ordumuz! Yaşasın milletimiz! Kahrolsun Yunanlılar ve Kostantin nidalarıyla kışladan çıkarak Hiviloğlu Medresesi tarikiyle Nalbant Mektebine ve oradan At pazarı- Kapu Camii-Rum Mahallesi tarikiyle Alaeddin Tepesi’ndeki nokta kumandanlığına ait misafirhane önünden geçilerek alay, cephe-i harbe gitmek üzere muhya bulunan askerlerimiz tarafından alkışlanmış ve bu suretle bütün Konya sokakları dolaşılmıştır.

Öğleden sonra kadın, erkek binlerce halk hükumet meydanında içtima etmiş ve inas ve zükur mektaib-i muhtelife şakirdaniyle polis efendiler ve inzibat memurları, kıtaat-ı askeriye, Süvari Mızraklı Bölüğü, saf beste-i nazım ve bir takım meşayih ve merbedan tekbir-i havan oldukları ve cemai-i şerifedeki ayet-i kerimeyi muhtevi kebir bayrakları hamil bulundukları halde içtima-ı vaka iltihak eylemişlerdir. Bursa Mebusu Muhiddin Baha Bey tarafından da bir nutuk irat edilmiştir.

Bunu müteakip Vali Galip Paşa’nın muvacehesinde bir resm-i geçit yapılmıştır. Önde Süvari Mızraklı Bölüğü olduğu halde bir manga inzibat memuru, polis efendiler, sanayi mızıkası, silahlı ve silahsız idadi ve rüşdi-i askeri talebesi askeri mızıkası, bir bölük asker, Darülmuallimin, Sultani, Anadolu İntibah, Aziziye, Mahmudiye, Darülirfan talebeleri, İnas Şehit Muhtar Bey ve Merkez İnas Mektebi talebatı ve arkalarında bir cemm-i gafir [insan kalabalığı] bu resm-i geçide iştirak etmiştir.

Merasimde bilumum umeray-ı mülkiye ve askeriye ve ulema ve çelebiyan ve eşraf ve muteberan kâmilen ispat-ı vücut etmiş ve her taraf sancaklarla donatılmıştır.

Gece alay daha şaşaalı tarzda olmuştur. Alaya “gerdune-i zafer” [zafer arabası] ve bir mızraklı süvari ve yine araba içinde bir iki silahlı kahraman ve etrafında meşaleler gerdune-i zaferi takip eden kağnı arabaları ve arkasından askerimize gıdalarını temin için gece gündüz çalışan fırıncıların kürekleri bu kalabalığa ayrıca bir güzellik vermiştir. Gece geç vakte kadar şenlikler devam etmiştir. [5]

Kastamonu’da Şenlikler

Kastamonu halkı, Sakarya Zaferi’ni mutantan [tantanalı, şatafatlı] bir surette tesit eylemiş [kutlamış] ve sabahlara kadar icray-ı şadmanı eylemiştir [sevinç gösterileri yapmıştır].

Dün [25 Eylül 1921], Konya refikamızdan naklen Konya’da yapılan fevkalade tezahüratı yazmış idik. Bugün de Kastamonulu refiklerimiz bize komşu vilayetimizin zaferi ne kadar mutantan bir surette tesit ettiğine dair pek mufassal [ayrıntılı] malumat getirdiler. Esasen telgraf havadisi olarak vermiş olduğumuz bu şenlikler Kastamonu’nun hak ettiği bir tarzda icra olunmuştur [yapılmıştır]. Kastamonu’ya ilk haber gündüz gelmiş ve derhal davullar çalınmak suretiyle her tarafa yayılmıştır. Birkaç dakika sonra merkez kumandanlığı, sıhhiye, belediye dairelerinin önündeki büyük meydanlar büyük bir kalabalık ile dolmuştur.

İkindi üzeri dervişler ve meşayih [şeyhler] sancaklar ile Nasrullah Camii Şerifine gelmişler ve namazın edasından sonra bütün esnaf takımları, mektep talebesi, bir kıta-ı askeriye, jandarma, polisler Çayboyu’ndan hareket ile muazzam bir alay teşkil eylemişlerdir. Evvela Gençler Kulübü önünde, Büyük Millet Meclisi namına tebrikatta [tebriklerde] bulunulmuş ve Saruhan Mebusu Necati Bey tarafından ateşin [ateşli, canlı] bir nutuk irat olunmuştur.

Bundan sonra hükumet ve kumandanlık dairesine gidilmiş ve halkın tezahüratına karşı Vali Refet Bey ve Kumandan Muhyiddin Paşa tarafından zaferin ehemmiyeti ve tevlit edeceği [doğuracağı] netayic-i mesude [mesut neticeler] hakkında birer nutuk irat edilmiştir.

Halk ve rical-i hükumet, bundan sonra Namazgâh’a giderek dua edilmiş ve nutuklar söylenmiştir.

Şenlik, gece de pek parlak bir surette devam etmiştir. Mutantan bir fener alayı tertip edildiği gibi birçok milli oyunlar ve çalgılar ile sabaha kadar icray-ı şadmanı edilmiş ve gece Başkumandanlıktan gelen kati muzafferiyet telgrafının Muhyiddin Paşa tarafından kıraati, halk arasında hudutsuz bir sevinç uyandırmıştır.

Ertesi günü bütün hastahaneler gezilerek yaralılarımız ziyaret ve kendilerinin akıttıkları kan pahasına olarak elde edilen zaferden dolayı tebrikatta [tebriklerde] bulunulmuş ve tütün, sigara; pastalar ikram edilmiştir.

Akşehir’de Zafer Şenlikleri ve Gönüllüler

İsmet Paşa’nın telgrafnamesi Akşehir’e öğle üzeri vasıl olmuş, süratle memleketin her tarafında derhal intişar etmiş [yayılmış] ve bir an içinde çarşı ve mahallat [mahalleler] bayraklarla donatılmıştır.

Badezzuhr [öğleden sonra], zükur [erkek] ve inas [kız] talebesiyle kadın, erkek hemen bütün memleket halkı Hükumet Meydanı’na koşmuş, evvela Kaymakam Abidin Bey tarafından nutuk irat edilmiş [söylenmiş] ve Kadı Efendi tarafından bir dua kıraat olunmuştur [okunmuştur].

Ordumuzun son şiranesi [arslanca saldırısı] karşısında mağluben firara başlayan alçak düşmanı takip ve ahz-ı sar [öç alma] için gönüllü müfrezesi ihzarı [hazırlanması] hakkında Vali Paşa Hazretlerinin varit olan [gelen] emr-i telgrafı [telgraf emri] üzerine derhal teşkilata başlanmıştır. Nümayan [görünen, meydanda] olan asar-ı şevk ve gayrete nazaran müfrezenin büyük bir yekûna baliğ olacağı [ulaşacağı] anlaşılmaktadır.

Düşmanın takibi için gönüllü gönüllü teşkilatına başlanmış ve kafile-i vatanperveranenin başına Belediye Reisi vekili, eşraftan Karazade Hacı Mehmet, İdare azasından Rüşdü Beyzade Mustafa, Ticaret Odası azasından Köse Ahmedzade Ata, Berberzade Halil efendiler ve daha birçok muteberan [ileri gelenler] ve münevveran [aydınlar] gelmiştir.

Göksun’da Fevkalade Tezahürat

Göksun 17 Eylül (Gecikmiştir)-Sakarya Zaferini burada namesbuk [geçmemiş] sürur [sevinç] ve heyecanla karşılandı. İçtima eden [toplanan] yüzlerce halktan mürekkep [meydana gelen] bir cemiyet ile ilan-ı şadmanı olundu [sevinç gösterileri yapıldı]. Amak-ı kalb-i milletten [milletin derin kalbinden] kopup gelen hiss-i minnetdarı [minnet duygusu] ve şükranın ve ihtiramatımızın [saygılarımızın] şanlı muzaffer ordumuza ve kahraman kumandanlarına arz ve Misak-ı Milli dairesinde istiklal-i milliyenin istihsali [kazanılması] için tek nefere, tek kurşuna kadar malen, canen fedakârlığa azim bulunduğumuzun iblağına [bildirilmesine] karar verildi.

Umum Ahali Namına Belediye Reisi: Musa [6]

DİPNOTLAR

[1] Hâkimiyet-i Milliye, 14 Eylül 1921, No: 292, s. 2, sütun: 5-6

[2] Hâkimiyet-i Milliye, 22 Eylül 1921, No: 300, s. 2, sütun: 1-2

[3] Hâkimiyet-i Milliye, 23 Eylül 1921, No: 301, s. 2, sütun: 3-4

[4] Hâkimiyet-i Milliye, 24 Eylül 1921, No: 301, s. 2, sütun: 1

[5] Hâkimiyet-i Milliye, 25 Eylül 1921, No: 302, s. 2, sütun: 5

[6] Hâkimiyet-i Milliye, 26 Eylül 1921, No: 302, s. 2, sütun: 3-4

Türkler ve Zaferleri

NUTUK’TA BÜYÜK TAARRUZ VE BAŞKOMUTANLIK MEYDAN MUHAREBESİ

Published

2 ay ago

Ağustos 30, 2026

drkemalkocak

Özet

Gazi Mustafa Kemal’in 15–20 Ekim 1927 tarihleri arasında Cumhuriyet Halk Fırkası’nın II. Büyük Kurultayı’nda okuduğu Nutuk, Millî Mücadele’nin askerî, siyasî ve toplumsal safhalarını yalnızca kronolojik biçimde aktaran bir eser değildir. Aynı zamanda Millî Mücadele’nin nasıl anlaşılması gerektiğine ilişkin güçlü bir tarihsel yorum ve kurucu hafıza metnidir. Büyük Taarruz ve 30 Ağustos 1922 Başkomutanlık Meydan Muharebesi, bu anlatının en önemli kırılma noktalarından biridir.

Bu makalede Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Nutuk merkezli olarak; içerik ve vaka analizi, askerî-stratejik boyut, siyasal meşruiyet, tarihsel coğrafya, sosyoloji, kavramlar, semboller, kişiler ve kurumlar, temsil ettikleri değerler, toplumdaki yansımalar ve tepkiler bakımından incelenmektedir. Eleştirel tarih yöntemiyle Nutuk’un olayları aktarmaktan öte onları belirli bir siyasal ve tarihsel anlam çerçevesine yerleştirdiği gösterilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Mustafa Kemal, Nutuk, Büyük Taarruz, Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Dumlupınar, Kocatepe, Millî Mücadele, millî egemenlik, tarihsel coğrafya, tarihsel sosyoloji, eleştirel tarih.

GİRİŞ

26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz, 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da gerçekleşen Başkomutanlık Meydan Muharebesi ve ardından gelen takip harekâtı, Türk Millî Mücadelesi’nin askerî sonucunu belirleyen olaylar zinciridir. Büyük Taarruz’un sonunda Yunan ordusunun Anadolu’daki askerî varlığı çökmüş; 9 Eylül’de İzmir’in, 10 Eylül’de Bursa’nın kurtarılmasıyla savaşın askerî dengesi kesin biçimde Türk tarafına geçmiştir. Harekât 26 Ağustos’ta başlayıp 30 Ağustos’ta zaferle sonuçlanmış ve 1 Eylül’deki “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!” emriyle takip harekâtı sürdürülmüştür.

Nutuk II, Büyük Taarruz, s. 665-677 İndir

Ancak Nutuk açısından mesele bundan daha geniştir.

Mustafa Kemal, Büyük Taarruz’u sadece bir ordunun diğerini yenmesi şeklinde değerlendirmez. Zaferi, Türk milletinin hürriyet ve istiklâl iradesinin tarihsel sonucu olarak anlamlandırır. Nitekim Nutuk‘ta Afyonkarahisar-Dumlupınar Meydan Muharebesi ve sonrasındaki harekâtı “Türk milletinin hürriyet ve istiklâl fikrinin” ölümsüz abidesi olarak tanımlamaktadır. Bu ifade, savaşın askerî sonucunu siyasal ve toplumsal bir anlam alanına taşımaktadır.

Dolayısıyla temel problem şudur: Nutuk’ta Büyük Taarruz yalnızca nasıl anlatılmıştır değil, neden böyle anlatılmıştır?

Bu soru bizi askerî tarihten siyasal tarihe, oradan tarihsel sosyolojiye ve hafıza tarihine götürmektedir.

1. NUTUK’UN TARİHSEL VE ANLATISAL KONUMU

1. Nutuk: Hatırat mı, tarih anlatısı mı?

Nutuk, klasik anlamda tarafsız ve dışarıdan yazılmış bir tarih araştırması değildir. Metnin yazarı olayların başlıca aktörü, karar vericisi ve siyasal lideridir.

Bu sebeple Nutuk üç farklı niteliği aynı anda taşımaktadır:

Tanıklık metni,
Siyasal savunma ve hesaplaşma metni,
Kurucu tarih anlatısı.

Bu özellik Büyük Taarruz’un anlatımında özellikle belirgindir.

Mustafa Kemal, Büyük Taarruz’u anlatırken yalnızca “26 Ağustos’ta saldırı başladı, 30 Ağustos’ta Yunan ordusu yenildi” demekle yetinmemektedir. Harekâtın hazırlanmasını, gizliliğini, askerî kararların oluşumunu, komuta ilişkilerini ve savaşın sonucunu bir bütün içinde değerlendirmektedir.

Dolayısıyla Nutuk‘ta Büyük Taarruz, önceden hazırlanmış tarihsel bir zorunluluk zincirinin sonucu olarak sunulmaktadır.

Bu anlatı içerisinde: Samsun → Amasya → Erzurum → Sivas → Ankara → Sakarya → Büyük Taarruz → İzmir → Mudanya → Lozan → Cumhuriyet şeklinde ilerleyen bir tarihsel süreklilik kurulmaktadır.

Böylece askerî zafer, daha önce başlayan siyasî ve toplumsal mücadelenin nihai sonucu haline getirilir.

2. BÜYÜK TAARRUZ’UN NUTUK’TAKİ İÇERİĞİ

1. Sakarya’dan Büyük Taarruz’a

Büyük Taarruz, Nutuk‘ta Sakarya Zaferi’nin devamı bir olay olarak ele alınmaktadır. Sakarya’dan sonra temel mesele artık savunmanın sürdürülmesi değil, uygun zamanda stratejik karşı taarruza geçilmesidir.

Mustafa Kemal açısından bunun için üç temel unsurun hazırlanması gerekmektedir: ordu, meclis, millet.

Nitekim Sakarya’dan sonra yaklaşık bir yıl süren hazırlık döneminde millet, Meclis ve ordunun savaşa hazırlanmasının esas alınmıştır.

Burada dikkat çekici olan husus, Büyük Taarruz’un bir “ani saldırı” değil, uzun süreli bir hazırlık, örgütlenme, lojistik ve strateji sürecinin sonucu olmasıdır.

3. VAKA ANALİZİ: BÜYÜK TAARRUZ

1. Vakanın temel unsurları

Unsur	Açıklama
Zaman	26 Ağustos–9 Eylül 1922
Kritik tarih	30 Ağustos 1922
Ana saha	Afyonkarahisar–Dumlupınar–Uşak hattı
Türk tarafı	TBMM Orduları
Başkomutan	Mustafa Kemal Paşa
Genelkurmay Başkanı	Fevzi Paşa
Batı Cephesi Komutanı	İsmet Paşa
1. Ordu Komutanı	Nureddin Paşa
Karşı taraf	Yunan Küçük Asya Ordusu
Yunan komuta heyeti	Georgios Hacıanestis; Trikopis ve Diyenis
Stratejik amaç	Yunan ordusunun imhası ve Anadolu’nun kurtarılması
Sonuç	Yunan ordusunun Anadolu’daki askerî varlığının çöküşü

26 Ağustos sabahı taarruz Kocatepe’den sevk ve idare edilmiştir. Türk kuvvetleri kısa sürede Afyonkarahisar çevresindeki Yunan savunmasını yarmıştır.

Burada önemli nokta, Türk stratejisinin yalnızca arazi kazanmayı değil, Yunan ordusunun ana kuvvetlerini kuşatıp imha etmeyi amaçlamasıdır.

4. TARİHSEL COĞRAFYA: KOCATEPE’DEN DUMLUPINAR’A

Büyük Taarruz’u anlamanın en önemli yollarından biri mekânı tarihsel bir aktör olarak ele almaktır.

1. Kocatepe

Kocatepe yalnızca bir yükselti değildir. Nutuk bağlamında Kocatepe: komuta merkezi, gözlem noktası, stratejik karar mekânı, askerî iradenin görünürleştiği alan haline gelmiştir.

Mustafa Kemal, Fevzi, İsmet ve diğer komutanların burada bulunması mekânı sembolik olarak da güçlendirmiştir.

Bugün Kocatepe’nin Millî Mücadele hafızasında bu kadar güçlü yer edinmesinin sebebi budur.

2. Afyonkarahisar

Afyonkarahisar coğrafi bakımdan Anadolu’nun batıya açılan önemli geçiş alanlarından biridir.

Buradaki Yunan savunmasının yarılması: savunma hattının kırılması → stratejik derinliğin kaybedilmesi → Yunan ordusunun manevra alanının daralması sonucunu doğurmuştur.

Bu sebeple Afyon, yalnızca bir şehir değil, stratejik kapı niteliğindedir.

3. Dumlupınar

Dumlupınar, Büyük Taarruz’un askerî sonucunun belirleyici mekânıdır.

30 Ağustos’ta Yunan kuvvetlerinin büyük bölümünün kuşatılması ve imha edilmesiyle savaşın sonucu kesinleşmiştir.

Dumlupınar’ın sembolik anlamı ise daha sonra genişlemiştir.

Dumlupınar: İşgal altındaki Anadolu’nun askerî olarak geri alınmasının simgesine dönüşmüştür.

Bu sebeple coğrafya burada hafızaya dönüşmektedir.

5. BAŞKOMUTANLIK MEYDAN MUHAREBESİ’NİN AYIRT EDİCİ ÖZELLİĞİ

30 Ağustos muharebesinin Büyük Taarruz içindeki konumu özellikle önemlidir.

Büyük Taarruz bir harekât bütünü, 30 Ağustos ise bu harekâtın kesin sonuç aşamasıdır.

Başka bir ifadeyle: 26 Ağustos → yarma, 27–29 Ağustos → kuşatma ve takip, 30 Ağustos → imha, 31 Ağustos–9 Eylül → stratejik takip ve tasfiye şeklinde bir gelişme söz konusudur.

30 Ağustos muharebesinin “Başkumandan Muharebesi” şeklinde adlandırılması da Mustafa Kemal’in savaşı bizzat sevk ve gözetimiyle ilişkilendirilmiştir. Mustafa Kemal de Nutuk‘ta “Başkumandan Muharebesi” ifadesini kullanmaktadır.

Bu ayrıntı önemlidir. Çünkü savaşın adı da tarihsel hafızanın inşasının bir parçasıdır.

6. “BAŞKOMUTAN” KAVRAMI

Nutuk‘ta “Başkomutan” yalnızca askerî bir rütbe değildir.

Kavram üç ayrı anlam taşır:

1. Askerî anlam

Ordunun en üst sevk ve idare makamıdır.

2. Siyasal anlam

TBMM’nin verdiği olağanüstü yetkiler çerçevesinde millî iradenin savaş alanındaki temsilidir.

3. Sembolik anlam

Milletin bağımsızlık iradesinin askerî karar mekanizmasındaki somutlaşmasıdır.

Bu sebeple Mustafa Kemal’in Başkomutanlığı, Nutuk anlatısında kişisel iktidar arayışı olarak değil, TBMM egemenliğiyle bağlantılı bir görev ve sorumluluk olarak sunulmaktadır.

7. “ORDULAR, İLK HEDEFİNİZ AKDENİZ’DİR. İLERİ!”

1 Eylül 1922 tarihli emir, Büyük Taarruz’un en güçlü sembollerinden biridir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Orduları,

Afyonkarahisar, Dumlupınar Büyük Meydan Muharebesinde zalim ve mağrur bir ordunun anasır-ı asliyesini [asli unsurlarını] inanılmayacak kadar az bir zamanda imha ettiniz. Büyük ve necip [asil] milletimizin fedakârlıklarına layık olduğunuzu ispat ediyorsunuz. Sahibimiz olan büyük Türk milleti istikbalinden [geleceğinden] emin olmaya haklıdır. Muharebe meydanlarındaki maharet ve fedakârlıklarınızı yakından müşahede [görüyor] ve takip ediyorum. Milletimizin hakkınızdaki takdiratına delalet etmek [aracı olmak] vazifemi mütevelliyen [ara vermeden] ve mütemadiyen [durmadan] ifa edeceğim [yerine getireceğim]. Başkumandanlığa teklifatta [tekliflerde] bulunulmasını cephe kumandanlığına emrettim. Bütün arkadaşlarımın Anadolu’da daha başka meydan muharebeleri verileceğini nazar-ı dikkate alarak ilerlemesini ve herkesin kuvay-ı akliyesini [akli kuvvetlerini] menabi-i celadet ve hamiyetini [kahramanlık ve hamiyet kaynaklarını] müsabaka ile izale-i [sarf etmeye] devam eylemesini talep ederim. Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir; ileri!

1-9-[13]38[1922] Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi

Başkumandan

Mustafa Kemal

Bu emir üç kavramı birleştirmektedir: ordu + hedef + ilerleme.

“Akdeniz” burada yalnızca coğrafi bir yön değildir. Aynı zamanda: İzmir, Ege, işgalin sona erdirilmesi, denize ulaşma, Anadolu’nun askerî olarak kurtarılması anlamlarını taşımaktadır.

Dolayısıyla “Akdeniz” kelimesi Nutuk ve Millî Mücadele hafızasında özgürlüğe ulaşmanın coğrafi sembolü haline gelir.

8. “ORDU-MİLLET” İLİŞKİSİ

Büyük Taarruz yalnızca askerî personelin gerçekleştirdiği bir savaş değildir. Arka planda: Tekâlif-i Milliye, ulaşım, iaşe, mühimmat, hayvan ve taşıt temini, kadınların ve köylülerin katkısı, demiryolu ve kara ulaşımı, sağlık hizmetleri, mali kaynaklar bulunmaktadır.

Bu sebeple Büyük Taarruz’u sadece “ordu tarihi” çerçevesinde açıklamak yetersizdir. Askerî zaferin toplumsal altyapısı seferber edilmiş bir toplumdur.

Millî güç unsurları üzerine yapılan değerlendirmelerde Tekâlif-i Milliye’nin orduya maddi gövde, millî ruhun ise zihinsel ve moral üstünlüğü sağladığı vurgulanmaktadır.

9. TARİHSEL SOSYOLOJİ AÇISINDAN BÜYÜK TAARRUZ

Büyük Taarruz’un sosyolojik açıdan üç temel dönüşüm meydana getirdiği söylenebilir.

1. “Tebaadan yurttaşa”

Osmanlı siyasal düzeninde padişah merkezli siyasal aidiyet önemliyken Millî Mücadele sırasında siyasal özne giderek millet kavramı etrafında yeniden tanımlanmıştır.

2. “Ordu”dan “millet ordusu”na

TBMM Ordusu’nun meşruiyeti, Nutuk‘ta milletin egemenliğiyle ilişkilendirilmiştir.

3. “İşgal edilmiş ülke”den “egemen devlet”e

Büyük Taarruz’un nihai sosyolojik anlamı, askerî işgalin sona erdirilmesiyle siyasal egemenliğin kurulmasıdır.

Bu bakımdan savaş: askerî → siyasal → toplumsal → hukuksal bir dönüşüm zincirinin parçasıdır.

10. KİŞİLER VE TEMSİL ETTİKLERİ DEĞERLER

Mustafa Kemal Paşa

Nutuk‘ta: stratejik akıl, kararlılık, risk alma, siyasal liderlik, askerî komuta, millî egemenlik kavramlarının merkezinde yer almaktadır.

Ancak eleştirel tarih açısından burada önemli bir ayrım yapılmalıdır: Mustafa Kemal’in merkezî rolünü kabul etmek ile bütün başarıyı yalnızca tek kişiye indirgemek aynı şey değildir.

Zaferin gerçekleşmesinde: Fevzi Paşa, İsmet Paşa, Nureddin Paşa, kolordu ve tümen komutanları, subaylar, erler, TBMM, lojistik örgütlenme, halk birlikte rol oynamıştır.

Bu gerçekliği Mustafa Kemal Nutuk’ta, “Her safhasıyla düşünülmüş, ihzar, idare ve zaferle intaç edilmiş olan bu harekât, Türk ordusunun, Türk zabitan ve kumandan heyetinin, yüksek kudret ve kahramanlığını tarihte bir daha tespit eden muazzam bir eserdir.

Bu eser, Türk milletinin hürriyet ve istiklal fikrinin layemut abidesidir. Bu eseri vücuda getiren bir milletin evladı, bir ordunun Başkumandanı olduğumdan, ilelebet mesut ve bahtiyarım.” ifadesiyle tebcil ve teyit etmiştir.

Fevzi Paşa

Fevzi Paşa, özellikle: Genelkurmay, stratejik planlama, askerî koordinasyon, harekâtın genel sevk ve idaresi açısından önemlidir. Dolayısıyla temsil ettiği değer kurumsal askerî akıldır.

İsmet Paşa

İsmet Paşa: Batı Cephesi’nin sevk ve idaresi, ordu-komuta ilişkileri, Büyük Taarruz’un icrası, askerî disiplin açısından öne çıkmaktadır. Konumu, kişisel liderlikten ziyade profesyonel komuta kademesinin kurumsallaşmasını temsil etmektedir.

Nureddin Paşa

1.Ordu’nun komutanı olarak Büyük Taarruz’un kritik askerî safhalarında görev yapmıştır. Konumu, Başkomutanlık ile cephe komutanlıkları arasındaki hiyerarşik komuta zincirini göstermektedir.

11. YUNAN KOMUTA HEYETİ VE KARŞI TARAFIN TEMSİLİ

Nutuk‘ta Yunan ordusunun yenilgisi sadece askerî başarısızlık değildir.

Yunan işgali, Türk millî anlatısında: Anadolu’nun işgali, bağımsızlığın tehdit edilmesi, Megali İdea, dış destekli işgal bağlamında değerlendirimektedir.

Yunan komutanlarından Trikopis ve Diyenis’in esir düşmesi ise zaferin sembolik boyutunu güçlendirmektedir.

Karşı tarafın komuta heyetinin esir alınması, işgalci ordunun komuta kapasitesinin çöküşünü temsil etmektedir.

12. KAVRAMLARIN SEMBOLİK HARİTASI

Kavram	Nutuk’taki temel anlam
Millet	Egemenliğin temel kaynağı
İstiklâl	Mücadelenin nihai amacı
Hürriyet	Zaferin ahlâkî ve siyasî gerekçesi
Ordu	Millî iradenin silahlı gücü
Başkomutan	Millî iradenin askerî sevk ve idaresi
Meclis	Siyasal meşruiyet
Taarruz	Savunmadan kurtuluşa geçiş
Kocatepe	Karar ve komuta
Dumlupınar	Kesin askerî sonuç
Akdeniz	Kurtuluşun coğrafi hedefi
İzmir	İşgalin sona ermesinin sembolü
Zafer	Askerî başarıdan daha geniş millî egemenlik
Cumhuriyet	Zaferin siyasal kurumsallaşması

13. NUTUK’TA BÜYÜK TAARRUZ’UN RETORİĞİ

Mustafa Kemal’in Büyük Taarruz anlatımında üç retorik katman bulunmaktadır.

Birinci katman: Askerî başarı

Planlama, hazırlık, komuta ve savaş.

İkinci katman: Millî başarı

Zaferin sahibi yalnızca ordu değil “Türk milleti”dir.

Üçüncü katman: Tarihsel başarı

Zafer, yeni Türk devletinin kuruluşunda bir dönüm noktasıdır.

Bu sebep Mustafa Kemal’in şu değerlendirmesi metnin özünü ortaya koymaktadır: “Bu eser, Türk milletinin hürriyet ve istiklâl fikrinin lâyemut âbidesidir.”

Burada “eser” kelimesi önemlidir. Savaş, tesadüfi bir askerî başarı değil düşünülmüş + hazırlanmış + yönetilmiş + sonuçlandırılmış bir tarihsel “eser” olarak tanımlanmaktadır.

Bu anlayış, Mustafa Kemal’in savaş felsefesindeki planlama ve irade vurgusuyla da uyumluluk göstermektedir. Meydan savaşını yalnızca iki ordunun çarpışması olarak değil, milletlerin maddî ve manevî güçlerinin sınandığı alan olarak değerlendirmektedir.

14. ELEŞTİREL TARİH YÖNTEMİYLE NUTUK’UN OKUNMASI

Burada temel metodolojik problem şudur: Nutuk tarihsel gerçekliğin kendisi değil, tarihsel gerçekliğin Mustafa Kemal tarafından 1927’de yeniden kurulmuş anlatımıdır.

Bu ayrım son derece önemlidir. 1922’de yaşanan olay ile 1927’de anlatılan olay aynı şey değildir. Arada beş yıllık bir zaman vardır.

Bu beş yıl içinde: saltanat kaldırılmış, Cumhuriyet kurulmuş, yeni siyasal kurumlar ortaya çıkmış, siyasal muhalefetlerle çatışmalar yaşanmış, eski lider kadrolarıyla ayrışmalar oluşmuş, yeni devletin meşruiyet anlatısı şekillenmiştir.

Dolayısıyla Nutuk, 1922’nin olaylarını 1927’nin siyasal tecrübesi üzerinden anlatmaktadır.

Bu sebeple eleştirel tarih yöntemi üç farklı soruyu birlikte sormalıdır:

1. Ne oldu?

Arşiv belgeleri, harp raporları, TBMM zabıtları, günlükler ve hatıratla araştırılmalıdır.

2. Mustafa Kemal ne olduğunu söyledi?

Bunu Nutuk üzerinden incelemeliyiz.

3. Mustafa Kemal neden böyle anlattı?

Bu ise siyasal tarih ve hafıza tarihinin sorusudur.

15. NUTUK’UN GÜÇLÜ VE SINIRLI YÖNLERİ

Güçlü yönleri

Nutuk: karar süreçlerine içeriden ışık tutmaktadır, liderlik anlayışını ortaya koymaktadır, askerî-siyasal ilişkileri açıklamaktadır, dönemin siyasî mücadelelerini anlamaya yardım etmektedir, belge ve telgraflara dayanmaktadır, Millî Mücadele’nin bütünlüğünü göstermektedir.

Sınırlılıkları

Buna karşılık: anlatıcı olayların baş aktörüdür, metin 1927’nin siyasal ortamında kaleme alınmıştır, bazı aktörler daha olumlu, bazıları daha olumsuz çerçevelenmiştir, toplumsal kesimlerin sesleri çoğu zaman doğrudan verilmemiştir, sıradan askerlerin ve sivillerin deneyimleri liderlik anlatısının gerisinde kalmıştır.

Dolayısıyla Nutuk tek başına bütün tarihsel gerçekliği temsil etmemektedir. Ancak bu, Nutuk‘un değerini azaltmamakta, tam tersine onu daha önemli hale getirmektedir:

Nutuk, hem Millî Mücadele tarihinin birinci elden önemli kaynaklarından biri hem de Cumhuriyet’in kurucu tarih bilincini anlamak için birincil önemde bir hafıza metnidir.

16. YANSIMALAR VE TOPLUMSAL TEPKİLER

Büyük Taarruz’un toplumsal etkisi yalnızca savaşın sona ermesi değildir.

Zafer: işgal korkusunu ortadan kaldırmış, millî özgüveni yükseltmiş, TBMM’nin meşruiyetini güçlendirmiş, Mustafa Kemal’in liderliğini pekiştirmiş, Anadolu’daki millî hareketin siyasal üstünlüğünü kesinleştirmiştir.

TBMM açısından zafer, hükümetin askerî başarısının ötesinde egemenlik iddiasının fiilen gerçekleşmesi anlamına gelmiştir.

Uluslararası düzeyde ise askerî zafer, Mudanya Mütarekesi’ne giden yolu açmıştır. Türk ordusunun 30 Ağustos’taki kesin zaferi Millî Mücadele’nin askerî aşamasını sona erdiren temel gelişme olmuş ve Yunanistan’ı Anadolu’daki hedeflerinden vazgeçmeye zorlamıştır.

17. BÜYÜK TAARRUZ’UN SİYASAL SONUÇLARI

Büyük Taarruz’un üç temel siyasal sonucu bulunmaktadır:

1. TBMM Hükümeti’nin meşruiyeti güçlenmiştir.

2. İstanbul Hükümeti’nin siyasal etkisi fiilen sona yaklaşmıştır.

3. İtilaf Devletleri Ankara Hükümeti’yle doğrudan diplomatik ilişki kurmak zorunda kalmıştır.

Bu sebeple Büyük Taarruz: Askerî savaşın diplomatik savaşa dönüşüm noktasıdır. Mudanya bunun diplomatik sonucudur. Lozan ise bunun hukukî ve uluslararası sonucu olmuştur.

18. BÜYÜK TAARRUZ’DAN CUMHURİYET’E

Nutuk‘un büyük tarihsel anlatısı içinde Büyük Taarruz’u şu zincirin içine yerleştirmek mümkündür:

Millî irade

↓

TBMM’nin açılması

↓

Düzenli ordu

↓

Sakarya Zaferi

↓

Büyük Taarruz

↓

Başkomutanlık Meydan Muharebesi

↓

İzmir’in kurtuluşu

↓

Mudanya

↓

Saltanatın kaldırılması

↓

Lozan

↓

Cumhuriyet

Bu sebeple Büyük Taarruz’un tarihsel anlamı yalnızca “Yunan ordusunun yenilmesi” değildir.

Asıl anlam: Millî egemenlik iddiasının askerî güç tarafından kesinleştirilmesidir.

19. ELEŞTİREL DEĞERLENDİRME: “TEK KAHRAMAN” ANLATISI MI, “MİLLET-ORDU” ANLATISI MI?

Nutuk‘un merkezinde Mustafa Kemal yer almaktadır. Ancak metin dikkatli okunduğunda zaferin yalnızca Mustafa Kemal’in kişisel başarısı olarak sunulmadığı görülmektedir.

Mustafa Kemal özellikle: Türk milleti, Türk ordusu, Türk subayları, komuta heyeti üzerinde durmaktadır. Nitekim zafer değerlendirmesinde harekâtı Türk ordusu ile Türk subay ve komuta heyetinin “yüksek kudret ve kahramanlığı” ile ilişkilendirmiştir.

Dolayısıyla daha doğru okuma şudur: Mustafa Kemal merkezli fakat ordu-millet bütünlüğünü vurgulayan bir zafer anlatısı.

Eleştirel tarihçi ise bu anlatıyı daha da genişletmelidir: Mustafa Kemal + komuta heyeti + subaylar + askerler + TBMM + lojistik sistem + Anadolu halkı + ekonomik fedakârlık + diplomasi birlikte değerlendirilmelidir.

20. BÜYÜK TAARRUZ’UN TARİHSEL ANLAMI

Büyük Taarruz’u dört farklı düzeyde değerlendirmek mümkündür.

Askerî düzey

Yunan ordusunun ana kuvvetlerinin imhası ve Anadolu’dan çıkarılması.

Siyasal düzey

TBMM Hükümeti’nin siyasal meşruiyetinin kesinleşmesi.

Sosyolojik düzey

“Millet” kavramının siyasal özne olarak güçlenmesi.

Sembolik düzey

Kurtuluş, bağımsızlık ve egemenlik hafızasının oluşması.

Bu dört düzey birbirinden bağımsız değildir. Tam tersine: Askerî zafer → siyasal meşruiyet → toplumsal bütünleşme → devletleşme aşamalarını meydana getirir.

SONUÇ

Nutuk‘ta Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Millî Mücadele’nin sadece askerî sonucu olarak değil, Türk milletinin bağımsızlık iradesinin tarihsel ve siyasal olarak kesinleştiği aşama olarak kurgulanmıştır.

26 Ağustos 1922’de Kocatepe’den başlayan harekât, 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da stratejik kesinliğe ulaşmış, 1 Eylül’deki takip emriyle İzmir’e doğru ilerlemiş ve 9 Eylül’de İzmir’in kurtuluşuyla işgalin askerî boyutunu fiilen sona erdirmiştir.

Fakat Nutuk açısından Büyük Taarruz’un gerçek anlamı yalnızca burada değildir.

Büyük Taarruz: bir askerî operasyon, aynı zamanda bir devletleşme, bir egemenlik mücadelesi, bir toplumsal seferberlik, bir tarihsel hafıza olayı ve nihayet Cumhuriyet’in kuruluş anlatısının merkezî sembollerinden biridir.

30 Ağustos’un Dumlupınar’da kesin sonuç yaratması, Kocatepe’nin karar mekânına dönüşmesi, “Akdeniz”in kurtuluş hedefinin sembolü haline gelmesi ve “Başkomutanlık” kavramının Mustafa Kemal’in liderliğiyle özdeşleşmesi, savaş coğrafyasının aynı zamanda siyasal ve kültürel hafızanın coğrafyasına dönüştüğünü göstermektedir.

Bu sebeple Büyük Taarruz’u yalnızca “26 Ağustos–9 Eylül 1922 tarihleri arasındaki askerî harekât” olarak okumak eksik kalır.

Daha kapsamlı tarihsel yorum şudur: Büyük Taarruz, Anadolu’daki işgal düzenini askerî olarak yıkan; TBMM’nin egemenlik iddiasını fiilen doğrulayan; millet, ordu ve meclis arasındaki siyasal-toplumsal bütünleşmeyi güçlendiren ve yeni Türk devletinin kuruluşuna giden yolu açan tarihsel kırılmadır.

Nutuk ise bu kırılmayı yalnızca anlatmamış; ona anlam vermiş, kişilerini sınıflandırmış, sembollerini üretmiş ve gelecek kuşakların hatırlayacağı bir kurucu tarih çerçevesine yerleştirmiştir.

Dolayısıyla eleştirel tarih bakımından Nutuk‘un Büyük Taarruz anlatısının en önemli özelliği, “ne oldu?” sorusunun yanında “bu olay nasıl hatırlanmalıdır?” sorusuna da cevap vermesidir.

KAYNAKÇA

Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt: II 1920-1927, MEB Devlet Kitapları, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1969.

Fahrettin Altay, 10 Yıl Savaş 1912–1922 ve Sonrası, İnsel Yayınları, İstanbul, 1970.

Fahrettin Altay, İstiklal Harbimizde Süvari Kolordusu, İnsel Yayınları, İstanbul, 1949.

Asım Gündüz, Hatıralarım, Dinleyen ve Yazan: İhsan Ilgar, Kervan Kitapçılık, İstanbul, 1973.

İsmet İnönü, Hatıralar, Cilt 1, Yayına hazırlayan: Sabahattin Selek, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1985.

Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi II nci Cilt Batı Cephesi 6 ncı Kısım 1 nci Kitap, Büyük Taarruza Hazırlık ve Büyük Taarruz (10 Ekim 1921-31 Temmuz 1922), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1994.

Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi II nci Cilt Batı Cephesi 6 ncı Kısım 2 nci Kitap, Büyük Taarruz (1-31 Temmuz 1922), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1995.

Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi II nci Cilt Batı Cephesi 6 ncı Kısım 3 nci Kitap, Büyük Taarruzda Takip Harekâtı (31 Ağustos-18 Eylül 1922), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1995.

Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, “Türk İstiklal Harbi Büyük Taarruz (26-30 Ağustos 1922)” Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Sayı: 97 (Ocak 1994), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1994

Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, “Büyük Taarruz’da Takip Harekâtı (31Ağustos-18 Eylül 1922)” Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Sayı: 98 (Haziran 1994), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1995

Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi, 2 Eylül 1338 (1922), No: 596, s.1, sütun:4-6

Şerafettin Turan, Atatürk, Gazi Mustafa Kemal, Atatürk Ansiklopedisi, 21 Aralık 2020

https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/4899/Atat%C3%BCrk,-Gazi-Mustafa-Kemal-(1881-10-Kas%C4%B1m-1938)

Temuçin Faik Ertan, Atatürk’ün Nutuk Adlı Eseri, Atatürk Ansiklopedisi, 31 Aralık 2020

https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/878/Atat%C3%BCrk%E2%80%99%C3%BCn-Nutuk-Adl%C4%B1-Eseri

Zafer Koylu, Büyük Taarruz, Atatürk Ansiklopedisi, 26 Ekim 2025https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/4929/B%C3%BCy%C3%BCk-Taarruz