Türk İstiklâl Mücadelesi
TBMM GİZLİ CELSESİNE (2 AĞUSTOS 1921) GÖRE SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ ÖNCESİNDE TÜRK ORDUSUNUN DURUMU
Giriş
2 Ağustos 1921 tarihli TBMM Gizli Celsesi, Millî Mücadele’nin en kritik dönemeçlerinden birinde gerçekleştirilmiştir. Kütahya-Eskişehir Muharebelerinin ardından Türk ordusu Sakarya Nehri’nin doğusuna çekilmiş, Eskişehir ve Kütahya Yunan kuvvetlerinin eline geçmiş, Ankara’nın güvenliği ilk kez doğrudan tehdit altına girmiştir. Bu ortamda TBMM, cephedeki gerçek durumu doğrudan gözlemleyen milletvekillerinin raporlarını dinleyerek askerî, idarî ve siyasî kararlarını somut gözlemler üzerine inşa etmeyi amaçlamıştır. Oturumun gündeminde, cepheden dönen Sinop Mebusu [Dr.] Rıza Nur, Karesi Mebusu [Mehmet] Vehbi [BOLAK] ve İzmir Mebusu Mahmut Esat [BOZKURT] Bey‘in müştereken hazırladıkları rapor ile bu rapor üzerine yaptıkları ayrıntılı açıklamalar yer almıştır [1].
Bu gizli oturumun temel özelliği, propaganda amacı taşımamasıdır. Aksine, Meclisin kendi içinde askerî başarısızlıkların sebeplerini, ordunun eksiklerini ve bunların giderilmesi için alınacak tedbirleri açıkça tartıştığı bir hesaplaşma zemini oluşturmasıdır. Bu yönüyle zabıtlar, Millî Mücadele’nin kurumsal şeffaflığını ve TBMM’nin yürütme üzerindeki denetim işlevini göstermesi bakımından önemli bir birincil kaynaktır.
I. Müşterek Raporun Niteliği ve Hazırlanış Süreci
TBMM tarafından cepheye gönderilen heyet, herhangi bir resmî askerî teftiş kurulu değildir. Heyetin temel görevi, cephedeki gerçek durumu millet adına yerinde görmek ve Meclise tarafsız biçimde aktarmaktır.
Rıza Nur konuşmasının başında bunu özellikle vurgulamaktadır:
“Her ne gördükse onu ayniyle söylemeği kendimize bir vazife-i vataniye biliyoruz. Çünkü bilinmeyen, söylenmeyen derdin devası olmaz.”
Bu ifade raporun yöntemini ortaya koymaktadır. Rapora göre heyet; karargâhları, tümenleri, grup komutanlıklarını, subayları, erleri bizzat ziyaret etmiş, gözlem yapmış, sorular yöneltmiş ve doğrudan askerlerden bilgi toplamıştır.
Dolayısıyla rapor, masa başında hazırlanmış bir bürokratik belge değildir; doğrudan saha araştırmasına dayanmaktadır; gözlem yöntemi kullanılmıştır.
Modern tarih yöntemi açısından bu durum “katılımcı gözlem“e yakın bir saha incelemesi niteliği taşımaktadır.
II. Rıza Nur Bey’in Konuşmasının [2] İçerik Analizi
A. İlk Tespit: Ordunun Manevî Gücü Korunmuştur
Konuşmanın en dikkat çekici yönlerinden biri, askerî yenilgiye rağmen ordunun moralinin çökmemiş olduğunun özellikle belirtilmesidir.
Rıza Nur şöyle der: emir-komuta zinciri işlemektedir, disiplin vardır, subaylar görevlerini yerine getirmektedir, askerlerin maneviyatı yüksektir.
Bu değerlendirme önemlidir. Çünkü Kütahya-Eskişehir Muharebeleri askerî bakımdan geri çekilmeyle sonuçlanmasına rağmen, ordunun çözülmediği ve çekirdek yapısını koruduğu vurgulanmaktadır.
Rıza Nur’un ifadesiyle:
“İyi bir ordu, esas bir çekirdek mevcuttur.”
Bu ifade, ileride Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılmasının neden mümkün olabildiğini açıklayan önemli tarihî ipuçlarından biridir.
B. Askerî Başarı ile Lojistik Başarısızlık Arasındaki Çelişki
Raporun en çarpıcı yönü, kahramanlık ile lojistik yetersizlik arasındaki büyük çelişkinin ortaya konulmasıdır.
Rıza Nur’un verdiği örnekler: askerlerin ayağında çarık yoktur, önemli kısmı yalınayaktır, çorap yoktur, kaput yoktur, su kapları eksiktir, mataralar eksiktir, fıçılar yoktur, süngü eksikliği vardır, süvarilerin kılıçları eksiktir.
Buna rağmen şu cümleyi kurar:
“Bu efrat hakikaten arslan gibi döğüşmüştür.”
Bu söylem Millî Mücadele tarih yazımında sıkça kullanılan “yokluk içinde mücadele” temasının erken ve doğrudan bir tanıklığıdır.
C. Ricat (Geri Çekilme) Analizi
Konuşmanın en önemli bölümlerinden biri geri çekilmenin sebeplerine ayrılmıştır.
Rıza Nur geri çekilmeyi iki kategoriye ayırır:
- Askerî manevra amacıyla yapılan ricat,
- Mecburi ricat.
Ona göre Temmuz 1921 geri çekilmesi ikinci gruba daha yakındır.
Ancak bunu mutlak bir bozgun olarak değerlendirmez.
Şöyle der: ordu kurtarılmıştır, çekirdek korunmuştur, daha büyük felaket önlenmiştir.
Bu değerlendirme, daha sonra İsmet Paşa ve Fevzi Paşa’nın hatıratında görülen yorumlarla büyük ölçüde paralellik göstermektedir.
D. İstihbarat ve Casusluk Meselesi
Rıza Nur’un üzerinde uzun durduğu konulardan biri Yunan istihbarat faaliyetleridir.
Konuşmaya göre; casuslar asker kılığına girmiştir, Eskişehir’e sürekli ajan gönderilmiştir, genelevler dâhil bilgi toplanmıştır, Ankara’ya kadar silahlı casuslar ulaşmıştır, firarı teşvik eden propaganda yürütülmüştür.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:
Bu değerlendirmeler, Rıza Nur’un cephede edindiği izlenimleri yansıtmaktadır. Zabıt metni bunları gözlem ve kanaat olarak aktarmakta olup, casusluk faaliyetlerinin bütün ayrıntılarını bağımsız belgelerle doğrulamamaktadır. Bu sebeple eleştirel tarih yöntemi açısından bu bölüm, tanıklık niteliğinde değerlendirilmeli; kesinleşmiş olgular ile gözleme dayalı çıkarımlar birbirinden ayrılmalıdır.
E. Müdafaa-i Milliye Vekâletine Yöneltilen Eleştiriler
Rıza Nur’un konuşmasının en sert kısmı Müdafaa-i Milliye Vekâletine yöneliktir.
Başlıca eleştirileri şunlardır: geri hizmetlerin iyi yürütülememesi, iaşenin yetersizliği, ikmal sisteminin kurulmamış olması, depo teşkilatının eksikliği, yedek personelin zamanında hazırlanmaması, subay ihtiyacının karşılanamaması, bürokrasinin ağır işlemesi, lojistik planlamanın gecikmesi.
Ancak dikkat çekici olan, eleştirilerin kişisel saldırı niteliğinde olmamasıdır.
Rıza Nur önce Fevzi Paşa için şu değerlendirmeyi yapar:
“Cidden vatanperver, cidden faal ve müstakim bir zattır.”
Ardından ise kurumsal işleyişi eleştirerek, özellikle Müdafaa-i Milliye Vekilinin aynı anda birden fazla kritik görevi üstlenmesinin sakıncalarına dikkat çeker. Bu ayrım, kişiden ziyade kurumun işleyişine yönelik bir eleştiri geliştirdiğini göstermektedir.
Bu bölümde görüldüğü üzere, Rıza Nur Bey’in konuşması yalnızca askerî eksiklikleri sıralayan bir rapor değil; moral, lojistik, istihbarat, bürokrasi ve siyasal karar alma süreçlerini birlikte ele alan çok katmanlı bir değerlendirmedir.
III. Karesi Mebusu Vehbi Bey’in Konuşmasının [3] İçerik ve Vaka Analizi
Vehbi Bey’in konuşması, Rıza Nur Bey’in daha çok kurumsal ve stratejik düzeyde yaptığı değerlendirmeleri tamamlayan, cephedeki günlük asker hayatına odaklanan somut bir saha raporu niteliğindedir. Konuşmanın merkezinde, ordunun savaşma azmini koruyabilmesi için yalnızca silah ve cephanenin değil, askerlerin temel insani ihtiyaçlarının da karşılanmasının mecburi olduğu düşüncesi yer almaktadır.
A. Manevî Motivasyon ve Dinî Sembolizm
Vehbi Bey, cephede askerlerle yaptıkları görüşmeleri aktarırken onlara şu hitapta bulunduklarını ifade eder:
“Siz Bedir ordususunuz, Huneyn ordususunuz. Sizin kurtaracağınız yalnız Anadolu değil, bütün Âlem-i İslâm’dır.”
Bu söylem birkaç önemli sembolik unsur taşımaktadır:
Bedir ve Huneyn savaşları, İslam tarihindeki zorluklar karşısında kazanılmış mücadeleleri temsil etmektedir.
Millî Mücadele, yalnızca bir vatan savunması değil, İslam dünyasının geleceğini ilgilendiren bir mücadele olarak çerçevelendirilmektedir.
Askerin moralini yükseltmek için tarihî ve dinî hafızadan yararlanılmaktadır.
Eleştirel tarih yöntemi açısından bu söylem, dönemin propaganda dili ile askerî motivasyon stratejisinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Zabıt metni, bunun cephede kullanılan moral söylemlerinden biri olduğunu göstermektedir; bu söylemin bütün askerler üzerindeki etkisini nicel olarak ölçmeye imkân vermez.
B. Maaş Meselesi
Vehbi Bey’in en önemli tespitlerinden biri maaşların ödenememesidir.
Konuşmasına göre; cephedeki asker ve subayların önemli bir kısmı yaklaşık dört aydır maaş alamamaktadır, cepheye götürülen para ihtiyacı karşılamaya yetmemektedir, mevcut ödeme kişi başına bir lira dahi düşmeyecek seviyededir.
Vehbi Bey burada önemli bir sosyal gözlem yapmaktadır.
Ona göre maaş; yalnız ekonomik bir ödeme değildir. Aynı zamanda devletin askere verdiği değerin göstergesidir, moral unsurudur, güven ilişkisidir.
Bu sebeple mali krizin doğrudan askerî başarıyı etkileyebileceğini savunmaktadır.
C. Su Meselesi
Konuşmada lojistik bakımından en kritik ihtiyaçlardan biri su olarak gösterilmektedir.
Vehbi Bey; taburlarda kırba, tulum, fıçı, sutaşıma araçlarının bulunmadığını, özellikle yaz sıcaklarında bunun büyük problem oluşturduğunu belirtmektedir.
Tarihsel coğrafya açısından bu değerlendirme önemlidir.
Sakarya öncesindeki cephe; bozkır iklimine sahiptir, su kaynakları seyrektir, uzun yürüyüşler gerektirmektedir.
Dolayısıyla lojistik yalnız silah taşımaktan ibaret değildir.
Su taşınması da savaşın belirleyici unsurlarından biri hâline gelmiştir.
D. Tütün Meselesi
İlk bakışta önemsiz gibi görünen tütün konusu, Vehbi Bey tarafından moral meselesi olarak ele alınmaktadır.
Konuşmasına göre; asker tütün bulamamaktadır, sigara kâğıdı yoktur, bazı erler ot içmektedir.
Bu sebeple Reji ambarlarındaki tütünün derhâl orduya gönderilmesini teklif etmektedir.
Bu teklif; savaş ekonomisinde moral destek araçlarının da askerî ihtiyaç olarak görüldüğünü göstermektedir.
E. Haberleşme ve Posta
Vehbi Bey’in üzerinde önemle durduğu konulardan biri de sahra postasıdır.
Konuşmasına göre; asker ailesinden haber alamamaktadır, mektuplar ulaşmamaktadır, bunun moral üzerinde olumsuz etkisi bulunmaktadır.
Bu sebeple askerî mektup kartları hazırlanmasını, ücretsiz gönderim sağlanmasını, haberleşmenin kolaylaştırılmasını teklif etmektedir.
Modern askerî sosyoloji açısından bu teklif dikkat çekicidir.
Çünkü savaşma iradesi yalnız fizikî ihtiyaçlarla değil aile bağları, psikolojik dayanıklılık, aidiyet duygusu ile de ilişkilendirilmektedir.
F. Elbise ve Barınma Sorunu
Vehbi Bey; askerlerin önemli kısmının eski kıyafetlerle savaştığını, yeni elbise bulunamadığını, kış hazırlığının yapılması gerektiğini, çadır eksikliğinin ciddi problem olduğunu ayrıntılı biçimde anlatmaktadır.
Burada dikkat çeken nokta şudur:
Vehbi Bey lüks istememektedir.
Aksine; elde bulunan Amerikan bezi, öküz bezi gibi mevcut malzemelerle hızlı üretim yapılmasını teklif etmektedir.
Bu yaklaşım, olağanüstü şartlarda faydacı çözüm arayışını yansıtmaktadır.
G. Basın ve Bilgi Akışı
Vehbi Bey, ordunun gazeteye ulaşamadığını da önemli bir mesele olarak dile getirir.
Askerler; savaşın gidişatını öğrenememektedir, söylentilere açık hâle gelmektedir, yabancı kaynaklı haberlerden etkilenebilmektedir.
Bu sebeple düzenli gazete gönderilmesini, doğru bilgilendirme yapılmasını, ordunun moralini yükseltecek haberlerin ulaştırılmasını teklif etmektedir.
Eleştirel tarih açısından burada dikkat edilmesi gereken husus, Vehbi Bey’in “moral verici” haberlerin gönderilmesini de savunmasıdır. Bu, bilgi akışının yalnızca haber verme değil, aynı zamanda moral ve birlik duygusunu güçlendirme amacı taşıdığını göstermektedir.
H. Firar ve İç Güvenlik
Vehbi Bey’in konuşmasının son bölümünde firar konusu ele alınmaktadır.
Konuşmaya göre; propaganda yapan firariler bulunmaktadır, yeni gelen askerleri etkilemektedirler, bazı bölgelerde disiplin bozulmaktadır.
Bu sebeple geniş yetkili mıntıka müfettişleri görevlendirilmesini, firarilerin süratle yakalanmasını, ihmali görülen görevlilerin görevden alınmasını, olağanüstü dönemde kararlı tedbirler uygulanmasını teklif etmektedir.
Bu teklifler, dönemin olağanüstü güvenlik anlayışını yansıtmaktadır. Zabıt metni bu görüşleri Vehbi Bey’in teklifleri olarak aktarmaktadır; bunların tamamının TBMM tarafından aynı şekilde kabul edildiği anlamına gelmez.
Değerlendirme
Vehbi Bey’in konuşması, cephedeki askerî başarının yalnızca silah ve stratejiyle değil; maaş, su, kıyafet, posta, haberleşme, moral ve disiplin gibi unsurların bütüncül biçimde ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Rıza Nur Bey daha çok kurumsal ve stratejik eksiklikleri vurgularken, Vehbi Bey günlük asker yaşamını ve savaş sosyolojisini görünür kılmıştır. Bu iki konuşma birlikte değerlendirildiğinde, 2 Ağustos 1921 Gizli Celsesinin Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde ordunun yeniden teşkilatlanmasına ilişkin kapsamlı bir durum tespiti niteliği taşıdığı anlaşılmaktadır.
IV. İzmir Mebusu Mahmut Esat [BOZKURT] Bey’in Konuşmasının [4] İçerik ve Vaka Analizi
Mahmut Esat Bey’in konuşması, Rıza Nur ve Vehbi Bey’in saha gözlemlerini daha geniş bir siyasal ve toplumsal çerçeveye yerleştirmektedir. Konuşmasının merkezinde yalnızca ordunun askerî ihtiyaçları değil; devletin bütün imkânlarının savaş hedefi doğrultusunda seferber edilmesi gerektiği düşüncesi bulunmaktadır. Zabıt metninde Mahmut Esat Bey, cephede gözlemledikleri eksikliklerin giderilmesinin yalnız askerî makamların değil, TBMM’nin ve bütün milletin müşterek sorumluluğu olduğunu vurgulamaktadır.
A. Millî Seferberlik Anlayışı
Mahmut Esat Bey’in konuşmasında öne çıkan temel kavram toplumsal seferberliktir.
Burada savunulan anlayış şudur: savaş yalnız cephede verilmez; cephe gerisi de savaşın bir parçasıdır; üretim, ulaşım, maliye, kamu yönetimi, halk desteği aynı savaşın unsurlarıdır.
Bu yaklaşım, kısa süre sonra kabul edilecek Başkumandanlık Kanunu (5 Ağustos 1921) ve Tekâlif-i Milliye Emirleri (7–8 Ağustos 1921) ile kurumsal bir nitelik kazanacaktır.
Eleştirel tarih yöntemi bakımından bu husus önemlidir. Mahmut Esat Bey’in konuşması, Tekâlif-i Milliye kararlarının ortaya çıkışını hazırlayan zihniyet dünyasını göstermektedir; ancak konuşmanın kendisi bu emirlerin ilanı değildir. Dolayısıyla sebep-sonuç ilişkisi kurulurken kronoloji korunmalıdır.
B. Devlet-Millet İş Birliği
Mahmut Esat Bey’in yaklaşımında devlet ile millet birbirinin alternatifi değildir.
Aksine; devlet teşkilat kuracaktır, millet fedakârlık gösterecektir, Meclis denetleyecektir, ordu savaşacaktır.
Bu dört unsur birlikte değerlendirilmektedir.
Modern siyaset sosyolojisi açısından bu model; “toplam savaş” anlayışının Anadolu şartlarındaki yansıması olarak değerlendirilebilir.
C. Moralin Stratejik Önemi
Mahmut Esat Bey’in konuşmasında moral yalnız psikolojik bir unsur değildir.
Moral; askerî direnç, halkın dayanma gücü, Meclisin itibarı, hükûmetin güvenilirliği ile doğrudan ilişkilendirilmektedir.
Bu bakımdan konuşma, savaş sosyolojisinin erken örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.
D. Sakarya Öncesi Karar Sürecine Katkısı
2 Ağustos 1921 tarihli bu gizli celse; Başkumandanlık Kanunu’nun kabulünden üç gün, Tekâlif-i Milliye Emirleri’nin yayımlanmasından beş-altı gün önce yapılmıştır.
Bu sebeple burada dile getirilen; ikmal, lojistik, ulaşım, insan gücü, mali kaynak, disiplin, üretim eksiklikleri daha sonraki olağanüstü tedbirlerin gerekçelerini anlamak bakımından önemli bir tarihî bağlam sunmaktadır. Ancak zabıt metni, bu tedbirlerin doğrudan bu konuşmalar sonucu alındığını söylemez; böyle bir nedensellik iddiası ileri sürülecekse başka birincil kaynaklarla desteklenmesi gerekir.
V. Üç Konuşmanın Karşılaştırmalı Analizi
| Konuşmacı | Temel Odak | Temsil Ettiği Yaklaşım |
| Rıza Nur Bey | Strateji, lojistik, yönetim | Kurumsal eleştiri ve askerî yeniden yapılanma |
| Vehbi Bey | Askerin günlük hayatı | İnsan merkezli savaş sosyolojisi |
| Mahmut Esat Bey | Millî seferberlik | Devlet-toplum bütünleşmesi |
Bu üç konuşma birlikte değerlendirildiğinde TBMM’nin yalnız askerî gelişmeleri dinlemediği, aynı zamanda devlet mekanizmasının işleyişini de sorguladığı görülmektedir.
VI. Kavram Analizi
Ricat
Konuşmalarda “ricat“, yenilgiyi ifade eden bir kavram olarak değil, ordunun korunmasını sağlayan askerî bir mecburiyet olarak kullanılmaktadır. Özellikle Rıza Nur Bey, geri çekilmenin ordunun tamamen yok olmasını önlediği görüşünü dile getirmektedir.
Maneviyat
Maneviyat; disiplin, inanç, dayanıklılık, vatan sevgisi ile birlikte ele alınmaktadır.
Ordunun en güçlü yönü olarak gösterilmektedir.
İnzibat
Konuşmalarda inzibat; firarın önlenmesi, casuslukla mücadele, askerî düzenin korunması anlamlarında kullanılmaktadır.
Geri Hizmet
Bugünkü ifadeyle lojistik sistemi ifade etmektedir. Konuşmalarda; depo, ulaştırma, ikmal, iaşe, sağlık, mühimmat, su hep geri hizmet kapsamında değerlendirilmektedir.
VII. Semboller ve Anlamları
Bu gizli celse konuşmalarında dikkat çeken semboller şunlardır:
Çarık: Anadolu’nun yoksulluğunu ve askerin fedakârlığını simgeler.
Süngü: Türk askerinin yakın muharebe azmini temsil eder.
Su: Hayatta kalmanın ve lojistik planlamanın sembolüdür.
Mektup: Asker ile aile arasındaki bağın ve moralin sembolüdür.
Gazete: Bilgi akışını ve psikolojik dayanıklılığı temsil eder.
Bedir ve Huneyn: Dinî-tarihî hafızadan beslenen moral ve mücadele sembolleridir.
Bu semboller, konuşmaların yalnız askerî teknik konulara değil, aynı zamanda moral, kimlik ve toplumsal dayanışmaya da odaklandığını göstermektedir.
IX. Kişiler ve Kurumlar Analizi
1. Türkiye Büyük Millet Meclisi
2 Ağustos 1921 tarihli Gizli Celse, TBMM’nin yalnızca kanun yapan bir organ olmadığını; aynı zamanda savaşın sevk ve idaresini denetleyen, cepheden doğrudan bilgi alan ve yürütmeyi sorgulayan bir karar merkezi olarak işlediğini göstermektedir. Cepheden dönen milletvekillerinin ayrıntılı gözlemlerini Meclis huzurunda paylaşmaları, yasama ile yürütme arasındaki ilişkinin savaş şartlarında dahi sürdüğünü ortaya koymaktadır.
TBMM’nin temsil ettiği temel değerler şunlardır: millî egemenlik, hesap verebilirlik, ortak sorumluluk, millî dayanışma, olağanüstü şartlarda müşterek karar alma.
2. Mustafa Kemal Paşa
Gizli celsenin başkanlığını TBMM Reisi sıfatıyla Mustafa Kemal Paşa yürütmektedir. Zabıt metninde oturumu açan ve görüşmeleri yöneten kişi olarak yer almakta, konuşmacıların değerlendirmelerini dinlemekte ve oturumu idare etmektedir.
Konuşmalarda Mustafa Kemal Paşa’nın adı ayrıca, cepheyi ziyaret ederek askerî birliklere moral vermesi bağlamında da geçmektedir. Vehbi Bey, bu ziyaretin asker üzerinde olumlu etki yaptığını ifade etmektedir.
Bu oturum, üç gün sonra kabul edilecek Başkumandanlık Kanunu öncesindeki siyasal atmosferi anlamak bakımından önem taşımaktadır; ancak zabıt metni, bu gizli celse ile söz konusu kanun arasında doğrudan bir nedensellik kurmamaktadır.
3. Fevzi Paşa
Rıza Nur Bey, Fevzi Paşa hakkında iki yönlü bir değerlendirme yapmaktadır.
Bir taraftan; vatansever, çalışkan, dürüst olduğunu ifade etmektedir.
Diğer taraftan ise aynı kişinin; Müdafaa-i Milliye Vekâleti, Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisliği, Heyet-i Vekile Reisliği gibi birden fazla görevi birlikte yürütmesinin yönetim zafiyeti doğurduğunu ileri sürmektedir.
Burada eleştiri kişisel değil, kurumsal iş yüküne yöneliktir.
4. İsmet Paşa
Rıza Nur Bey, İsmet Paşa’nın askerî yeteneklerini takdir ettiğini açıkça belirtmektedir.
Ancak olağanüstü dönemlerde olağanüstü tedbirler gerektiğini söyleyerek, mevcut askerî organizasyonun daha da güçlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır.
Bu değerlendirme, kişisel güven ile askerî organizasyon eleştirisinin birlikte yapılabildiğini göstermektedir.
X. Kurum Analizi
Müdafaa-i Milliye Vekâleti
Konuşmalarda en fazla eleştirilen kurumdur. Eleştiriler şu başlıklarda toplanmaktadır: ikmal eksikliği, depo sisteminin yetersizliği, maaş ödemelerindeki gecikme, ulaştırma sorunları, lojistik planlama eksikliği, bürokratik yavaşlık, personel yönetimindeki aksaklıklar.
Eleştirel tarih açısından dikkat edilmesi gereken nokta, bunların cepheyi ziyaret eden milletvekillerinin gözlem ve değerlendirmeleri olmasıdır. Zabıt metni aynı oturumda bu eleştirilere verilmiş ayrıntılı resmî cevapları içermemektedir.
Erkân-ı Harbiye-i Umumiye
Konuşmalarda Erkân-ı Harbiye; stratejik planlama, askerî sevk ve idare, cephe yönetimi bakımından değerlendirilmektedir.
Rıza Nur Bey, bu kurumun takviye edilmesi gerektiğini ifade etmektedir.
İstiklâl Mahkemeleri
Rıza Nur ve Vehbi Bey’in konuşmalarında İstiklâl Mahkemeleri, özellikle firarın önlenmesi ve disiplinin sağlanması bakımından etkili bir araç olarak anılmaktadır. Rıza Nur, cephede subaylardan bu mahkemelerin caydırıcılığına ilişkin olumlu değerlendirmeler duyduğunu aktarırken, Vehbi Bey de firar ve güvenlik sorunları karşısında kararlı tedbirler alınmasını savunmaktadır.
Bu ifadeler, konuşmacıların değerlendirmelerini yansıtmaktadır; mahkemelerin uygulamalarına ilişkin kapsamlı bir hukukî değerlendirme yapılabilmesi için başka kaynakların da incelenmesi gerekir.
XI. Tarihsel Coğrafya Analizi
Bu gizli celse, Millî Mücadele’nin coğrafi boyutunu anlamak bakımından da önemli ipuçları sunmaktadır.
Konuşmalarda adı geçen bölgeler:
Eskişehir
Askerî geri çekilmenin merkezi olarak zikredilmektedir. Casusluk faaliyetleri, lojistik sorunlar ve geri çekilme bu bölge üzerinden anlatılmaktadır.
Polatlı – Sakarya Hattı
Ordunun yeniden savunma düzenine geçtiği bölge olarak dolaylı biçimde ortaya çıkmaktadır. Rıza Nur Bey, ordunun eksikleri hızla giderilirse düşmanın Sakarya Vadisi’nde durdurulabileceğine inandığını ifade etmektedir.
Ankara
Savaşın siyasî merkezi olarak öne çıkmaktadır. Konuşmalarda Ankara’nın güvenliği ve başkentin korunması kaygısı hissedilmektedir.
İnebolu
Silah ve malzeme sevkiyatı açısından önemli bir lojistik kapı olarak anılmaktadır.
Kastamonu, Sivas ve Erzurum
Rıza Nur Bey bu bölgeleri insan gücü, tarımsal üretim ve ulaşım imkânları açısından değerlendirerek savaşın yalnız cephede değil, geniş bir coğrafi kaynak yönetimiyle sürdürülebileceğini vurgulamaktadır.
Bu coğrafi değerlendirmeler, savaşın yalnız askerî değil, aynı zamanda ekonomik ve lojistik bir mücadele olduğunu göstermektedir.
XII. Tarih Sosyolojisi Açısından Değerlendirme
2 Ağustos 1921 tarihli Gizli Celse Zabıtları, yalnızca ordunun askerî durumunu anlatan bir belge değildir; aynı zamanda Millî Mücadele toplumunun sosyal yapısını, kriz karşısındaki dayanıklılığını ve devlet-toplum ilişkisini yansıtan önemli bir sosyolojik kaynaktır. Rıza Nur, Vehbi Bey ve Mahmut Esat Bey’in konuşmaları birlikte değerlendirildiğinde, savaşın yalnız cephede değil, toplumun bütün kesimlerini kapsayan bir seferberlik süreci olarak algılandığı görülmektedir. Bu değerlendirme, konuşmaların ortak temasından çıkarılmaktadır.
1. Ordu-Millet Bütünleşmesi
Konuşmalarda “ordu” ile “millet” birbirinden ayrı iki yapı olarak görülmemektedir.
Cephedeki asker; köylüdür, çiftçidir, aile reisidir, aynı zamanda milletin temsilcisidir.
Bu sebeple askerin eksikliği, yalnız ordunun değil toplumun eksikliği olarak değerlendirilmektedir.
Vehbi Bey’in maaş, posta, tütün ve su gibi günlük ihtiyaçlar üzerinde ısrarla durması, askerin yalnız bir savaş makinesi değil, sosyal ihtiyaçları olan bir insan olarak görüldüğünü göstermektedir.
2. Fedakârlık Kültürü
Konuşmaların ortak temalarından biri fedakârlıktır. Fedakârlık; devletin fedakârlığı, milletin fedakârlığı, askerin fedakârlığı şeklinde üç boyutlu ele alınmaktadır.
Ancak konuşmacılar, fedakârlığın plansızlık ve ihmalle karıştırılmaması gerektiğini de vurgulamaktadır. Özellikle Rıza Nur Bey, askerin kahramanlığını överken lojistik eksikliklerin mazur görülemeyeceğini belirtmektedir.
Bu yaklaşım, Millî Mücadele’nin yalnız kahramanlık anlatılarıyla değil, kurumsal eleştiriyle de şekillendiğini göstermektedir.
3. Güven ve Meşruiyet
Konuşmalarda sıkça hissedilen başka bir tema güvendir. Bu güven; askerin komutanına, milletin Meclise, Meclisin orduya, ordunun millete duyduğu karşılıklı güven olarak ortaya çıkmaktadır.
Bu karşılıklı güven, Millî Mücadele’nin siyasal meşruiyetinin temel dayanaklarından biri olarak değerlendirilebilir.
XIII. Yansımalar ve Tepkiler
1. TBMM İçindeki Yansımalar
Gizli celse, milletvekillerinin cephe hakkında yalnız resmî raporlarla yetinmediğini; doğrudan saha gözlemlerini dinlemeyi tercih ettiğini göstermektedir.
Bu durum; Meclisin denetim görevinin, temsil ilkesinin, hesap verebilirlik anlayışının savaş şartlarında da işletilmeye çalışıldığını ortaya koymaktadır.
2. Askerî Yansımalar
Konuşmalarda dile getirilen eksiklikler özellikle şu alanlarda yoğunlaşmaktadır: lojistik, ulaştırma, iaşe, personel, haberleşme, disiplin, moral.
Bu başlıkların büyük bölümü, birkaç gün sonra yürürlüğe giren olağanüstü seferberlik tedbirlerinin hangi ihtiyaçlardan doğduğunu anlamaya yardımcı olmaktadır. Ancak zabıt metni, bu tedbirlerin doğrudan bu görüşmelerin sonucu olarak alındığını açıkça ifade etmemektedir; bu sebeple tarihsel yorum ile belge içeriği birbirinden ayrılmalıdır.
XIV. Eleştirel Tarih Yöntemiyle Değerlendirme
Bu zabıtların kullanımı sırasında bazı metodolojik hususlara dikkat edilmelidir.
1. Kaynağın Niteliği
TBMM Gizli Celse Zabıtları birincil kaynaktır. Ancak burada yer alan değerlendirmeler; konuşmacıların gözlemleri, kanaatleri, eleştirileri, teklifleridir.
Dolayısıyla bunların tamamı doğrudan tarihsel olgu olarak değil, dönemin tanıklıkları olarak değerlendirilmelidir.
2. Gözlem ile Yorumun Ayrılması
Örneğin; askerlerin yalınayak oluşu, maaş eksikliği, su sıkıntısı gibi hususlar doğrudan gözleme dayalıdır.
Buna karşılık; bazı askerî kararların sebepleri, casusluk faaliyetlerinin kapsamı, kurumların sorumluluk dereceleri konuşmacıların yorumlarını da içermektedir ve başka birincil kaynaklarla karşılaştırılarak değerlendirilmelidir.
3. Tarih Yazımı Açısından Önemi
Bu gizli celse, Millî Mücadele’nin yalnız zaferler üzerinden okunamayacağını göstermektedir.
Belge; eksikleri, başarısızlıkları, kurumsal aksaklıkları, çözüm arayışlarınıaynı açıklıkla ortaya koymaktadır.
Bu yönüyle, tarih yazımında tek boyutlu kahramanlık veya tek boyutlu başarısızlık anlatılarından ziyade, çok katmanlı ve belge temelli bir yaklaşımın önemini ortaya koymaktadır.
Sonuç
2 Ağustos 1921 tarihli TBMM Gizli Celse Zabıtları, Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde Türk ordusunun durumunu ortaya koyan en önemli birincil kaynaklardan biridir. Rıza Nur Bey, Vehbi Bey ve Mahmut Esat Bey’in ortak raporu ile açıklamaları, ordunun moral gücünün korunduğunu; buna karşılık lojistik, iaşe, ulaştırma, haberleşme ve personel alanlarında ciddi eksiklikler bulunduğunu göstermektedir.
Belge aynı zamanda TBMM’nin savaş döneminde yalnızca yasama faaliyeti yürütmediğini; cepheden bilgi toplayan, yürütmeyi denetleyen ve çözüm teklifleri geliştiren etkin bir siyasal merkez olarak çalıştığını da ortaya koymaktadır. Konuşmalarda dile getirilen görüşler, kısa süre sonra alınacak olağanüstü tedbirlerin anlaşılması için önemli bir tarihsel bağlam sunmaktadır; ancak bu tedbirlerin doğrudan bu oturumun sonucu olduğu, yalnızca bu zabıt metnine dayanarak ileri sürülemez.
Eleştirel tarih yöntemi açısından bakıldığında, bu gizli celse; gözlem, eleştiri ve teklifi aynı metinde bir araya getiren, Millî Mücadele’nin askerî olduğu kadar toplumsal ve kurumsal boyutlarını da görünür kılan değerli bir tarihî tanıklıktır. Bu sebeple, dönemin askerî ve siyasal karar alma süreçlerini anlamada, diğer resmî belgeler, hatıratlar ve arşiv kaynaklarıyla birlikte değerlendirilmesi gereken temel birincil kaynaklardan biri olarak önemini korumaktadır.
DİPNOTLAR
[1] T. B. M. M. Gizli Celse Zabıtları, 2.8.1337 (1921), Devre: I, Cilt: 12, İçtima: 2. s. 132-144.
[2] T. B. M. M. Gizli Celse Zabıtları, 2.8.1337 (1921), s. 132-138.
[3] T. B. M. M. Gizli Celse Zabıtları, 2.8.1337 (1921), s. 138-140.
[4] T. B. M. M. Gizli Celse Zabıtları, 2.8.1337 (1921), s. 142-144.
Tekalif-i Milliye
Tekâlif-i Milliye Emri No. 1 (7 Ağustos 1921): Türk İstiklal Harbi’nde Toplumsal Seferberliğin Hukuki ve Kurumsal İnşası
Özel Günler ve Anlamları
Sivas Kongresi Beyannamesi: Millî İrade, Vatan, Egemenlik ve Siyasal Meşruiyetin İnşası
Özet
Sivas Kongresi Beyannamesi, 11 Eylül 1919 tarihinde yayımlanan ve Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu’da gelişen Millî Mücadele hareketini bölgesel direnişlerden ülke ölçeğinde bir siyasal programa dönüştüren temel belgelerden biridir. Beyanname yalnızca askerî bir direniş metni değil; vatanın bütünlüğü, millî bağımsızlık, millî irade, temsil, siyasal meşruiyet, cemiyetlerin birleşmesi, gayrimüslimlerin hukukunun korunması ve dış yardımın şartları gibi konuları aynı çerçevede ele alan bir siyasal-toplumsal sözleşme niteliğindedir.
Bu makalede Sivas Kongresi Beyannamesi, klasik kronolojik anlatının ötesinde; içerik ve vaka analizi, kavram tarihi, semboller, kişiler ve kurumlar, tarihsel coğrafya, sosyoloji ve eleştirel tarih yöntemi birlikte kullanılarak incelenmektedir. Temel tez, Beyannamenin Osmanlı Devleti’nin hukuken henüz ortadan kalkmadığı bir ortamda, onun siyasî bütünlüğünü savunurken aynı zamanda millî iradeyi devlet yönetiminin meşruiyet ölçütü hâline getiren bir geçiş belgesi olduğudur. Bu bakımdan metin, Osmanlı siyasal dili ile ortaya çıkmakta olan millî egemenlik anlayışı arasında önemli bir köprü kurmuştur.
Anahtar Kelimeler: Sivas Kongresi, Sivas Kongresi Beyannamesi, Millî Mücadele, millî irade, millî egemenlik, vatan, Kuvayı Milliye, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, manda, Temsil Heyeti, tarihsel coğrafya.
Giriş
1919 yılı, Osmanlı Devleti açısından askerî yenilginin siyasal ve hukukî sonuçlarının ağırlaştığı; Anadolu açısından ise yeni bir siyasal meşruiyet arayışının şekillendiği bir dönemdir. 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi sonrasında İtilaf Devletleri’nin Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde uyguladığı işgal ve müdahaleler, İstanbul hükümetinin etkisizliği ve farklı bölgelerde ortaya çıkan Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak örgütlenmeleri yeni bir siyasî durum meydana getirmişti.
22 Haziran 1919 tarihli Amasya Tamimi, bağımsızlığın ve vatan bütünlüğünün tehlikede olduğunu ilan ederek çözümün milletin azim ve kararında aranacağını ortaya koymuştur. Amasya’da Sivas’ta millî bir kongre toplanması kararlaştırılmıştır. [1] TBMM’nin yayımladığı belge derlemesinde Amasya Tamimi’nin Sivas Kongresi’ni doğrudan hazırlayan bir aşama olarak yer alması, bu belgeler arasındaki siyasî sürekliliği açık biçimde göstermektedir.
Sivas Kongresi 4 Eylül 1919’da Sivas Sultânîsi’nde başlamış, 11 Eylül’de sona ermiştir. Kongrenin delege sayısı konusunda tarih yazımında farklı rakamlar bulunması, Millî Mücadele’nin ilk dönemindeki temsil meselesinin ne kadar karmaşık olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. [2] Kongrede Erzurum Kongresi’nin bölgesel çerçevesi genişletilmiş, Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmiş ve Temsil Heyeti’nin bütün vatanı temsil ettiği kabul edilmiştir. [3]
11 Eylül 1919 tarihli Beyanname işte bu dönüşümün siyasî metnidir.
1. Beyannamenin Tarihsel Bağlamı
Sivas Kongresi, çok geniş bir toplumsal ve coğrafi bunalımın ürünüdür.
1918 sonrasında üç temel gelişme aynı anda yaşanmıştır:
- Merkezî devlet otoritesinin zayıflaması,
- Anadolu’nun farklı bölgelerinde yerel direniş örgütlerinin ortaya çıkması,
- Bu yerel örgütlenmelerin ortak bir siyasal programa bağlanması ihtiyacı.
Erzurum Kongresi bu gelişmenin özellikle Doğu Anadolu’daki örgütlenme aşamasını temsil ederken Sivas Kongresi, hareketi Anadolu ve Rumeli ölçeğine taşımıştır. Sivas Kongresi’nin temel görevlerinden biri Erzurum Kongresi kararlarının bütün Anadolu ve Rumeli’ye yayılması olarak tanımlanmaktadır. [4]
Dolayısıyla Sivas Kongresi’ni yerel direnişlerin ulusal siyasete dönüşme noktası olarak değerlendirmek mümkündür.
Bu dönüşümün belgedeki en önemli göstergelerinden biri, Erzurum Kongresi’ndeki “Şarkî Anadolu” vurgusunun Sivas’ta bütün vatanı kapsayacak şekilde genişletilmesidir. Böylece siyasî temsilin coğrafi sınırları yeniden tanımlanmıştır. [5]
2. Beyannamenin Yapısı ve İçerik Analizi
Sivas Kongresi Beyannamesi on maddeden ibarettir. Ancak maddeleri yalnızca tek tek kararlar şeklinde okumak yerine onları dört temel blok içerisinde değerlendirmek mümkündür:
A. Vatan ve coğrafya
1, 3 ve 6. maddeler.
1. Yüce Osmanlı Devletiyle İtilaf devletleri arasında resmi olarak kabul edilmiş mütarekenamenin onaylandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlarımız içinde kalan ve her noktasına güçlü İslam çoğunluğu yerleşmiş bulunan Osmanlı ülkesi kesimleri, birbirinden ve Osmanlı topluluğun-dan ayrılması mümkün olmayan ve hiçbir sebeple, bölünme kabul etmez bir bütün oluşturur. Sözü edilen ülkelerde yaşayan bütün İslam unsurları birbirlerine karşılıklı saygı ve fedakârlık duygularıyla dolu sosyal ve kanunî haklarıyla çevre şartlarına bütünüyle saygılı öz kardeştirler.
3. Osmanlı ülkelerinin herhangi bir parçasına karşı meydana gelecek müdahale ve işgale ve özellikle vatanımız içinde bağımsız birer Rumluk ve Ermenilik kurma amacına dönük hareketlere karşı Aydın, Manisa, Balıkesir cephelerinde yapılan millî savaşta olduğu gibi birleşik olarak savunma ve direnme esası meşru kabul edilmiştir.
6. İtilaf devletlerince mütareke metninin onaylandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlarımız içinde kalıp büyük İslam çoğunluğunun yerleşmiş olduğu ve hürriyeti ve medeniyet üstünlüğü Müslümanlara ait bulunan mülk birliğimizin parçalanması görüşünden bütünüyle vazgeçilmek suretiyle bu topraklar üzerindeki tarihimiz, ırkımız ve dinimiz ve coğrafi haklarımıza saygı gösterilmesini ve buna aykırı girişimlerin hükümsüz bırakılmasını ve bu suretle hak ve adalete dayanan bir karar alınmasını bekleriz.
B. Siyasal egemenlik ve meşruiyet
2, 5 ve 8. maddeler.
2. Osmanlı toplumunun bütünlüğünün ve millî bağımsızlığımızın sağlanması ve yüce hilafet ve padişahlık makamının korunması için millî güçleri yapıcı ve millî iradeyi hâkim kılmak, kesin esastır.
5. Osmanlı hükümeti bir dış baskı karşısında ülkemizin herhangi bir parçasını terk veya ihmal etmek mecburiyetinde bulunduğu takdirde hilafet ve saltanat makamıyla vatan ve milletin korunması ve bütünlüğünü sağlayacak her türlü tedbir alınmıştır.
8. Milletlerin kendi kaderlerini kendilerinin belirttikleri bu tarihsel çağda Hükümeti Merkeziyemizin millî iradeye bağlı olması zorunludur. Çünkü millî iradeye dayanmayan herhangi bir hükümet kurulunun kendine göre ve kişisel kararlarına ulusça uyulmadıktan başka dışarıda da geçerli olmadığı ve olamayacağı şimdiye kadar belgelenmiş, işlev ve sonuçlarıyla tanıtlanmıştır. Bundan dolayı ulusun içinde bulunduğu sıkıntı ve kuşkudan kurtulmak çarelerine kendisinin girişmesine gerek kalma dan Hükümeti Merkeziyemizin Milli Meclisi hemen ve bir an kaybetmeden toplaması ve bu suretle ulusun kaderi ve ülke için alacağı bütün kararları Milli Meclis’in denetimine sunması zorunludur.
C. Toplumsal düzen ve hukuk
4 ve 9. maddeler.
4. Öteden beri aynı vatan içinde birlikte yaşadığımız Müslüman olmayan bütün unsurların her türlü hukuku, eşitlikleri tamamıyla korunmuş olduğundan adı geçen unsurlara siyasî hâkimiyet ve toplum dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilmesi kabul edilmeyecektir.
9. Vatan ve Milletimizin uğradığı işkence ve elemlerle ve tamamen aynı amaç ve niyetle millî vicdandan doğan millî ve vatanî derneklerin birleşmesinden meydana gelen bütün toplum bu kere (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) unvanıyla adlandırılmıştır. Bu dernek, her türlü particilik akımlarından ve kişisel ihtiraslardan tamamıyla uzak ve arınmıştır. Bütün Müslüman vatandaşlarımız bu cemiyetin tabiî üyelerindendir.
D. Örgütlenme ve iktidar
9 ve 10. maddeler.
9. Vatan ve Milletimizin uğradığı işkence ve elemlerle ve tamamen aynı amaç ve niyetle millî vicdandan doğan millî ve vatanî derneklerin birleşmesinden meydana gelen bütün toplum bu kere (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) unvanıyla adlandırılmıştır. Bu dernek, her türlü particilik akımlarından ve kişisel ihtiraslardan tamamıyla uzak ve arınmıştır. Bütün Müslüman vatandaşlarımız bu cemiyetin tabiî üyelerindendir.
10. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin 4 Eylül 1919 tarihinde Sivas şehrinde toplanan genel kongresi tarafından kutsal amacını izlemekle genel kuruluşları idare için bir temsil heyeti seçilmiş ve köylerden il merkezlerine kadar bütün milli kuruluşlar güçlendirilmiş ve birleştirilmiştir.
Bu yapı, Beyannamenin yalnızca “işgale karşı direniş bildirisi” olmadığını göstermektedir.
3. “Vatan” Kavramı: Coğrafyanın Siyasallaştırılması
Beyannamenin birinci maddesi, Mondros Mütarekesi’nin imzalandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırları esas almaktadır.
1. Yüce Osmanlı Devletiyle İtilaf devletleri arasında resmi olarak kabul edilmiş mütarekenamenin onaylandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlarımız içinde kalan ve her noktasına güçlü İslam çoğunluğu yerleşmiş bulunan Osmanlı ülkesi kesimleri, birbirinden ve Osmanlı topluluğun-dan ayrılması mümkün olmayan ve hiçbir sebeple, bölünme kabul etmez bir bütün oluşturur. Sözü edilen ülkelerde yaşayan bütün İslam unsurları birbirlerine karşılıklı saygı ve fedakârlık duygularıyla dolu sosyal ve kanunî haklarıyla çevre şartlarına bütünüyle saygılı öz kardeştirler.
“Osmanlı ülkesi kesimleri … bölünme kabul etmez bir bütün oluşturur.” [6]
Bu ifade son derece önemlidir. Çünkü metin, vatanı yalnızca etnik veya kültürel bir kategori olarak değil, belirli bir tarihsel-siyasal coğrafya olarak tanımlamaktadır.
TBMM’nin 2015 tarihli Millî Egemenlik Belgeleri derlemesinde Beyannamenin Osmanlıca aslı 28-29. sayfalarda, günümüz Türkçesi 30-31. sayfalarda yayımlanmıştır. Birinci madde özellikle 30. sayfada vatanın bütünlüğünü ve Müslüman nüfusun toplumsal birlik anlayışını vurgulamaktadır. [7]
Burada tarihsel coğrafya açısından üç unsur görülmektedir: sınır, nüfus, tarihsel hak.
Böylece coğrafya → vatan → siyasal hak zinciri kurulmaktadır.
Bu yaklaşım daha sonra Misak-ı Millî’de farklı biçimde sistemleştirilecek olan sınır anlayışının da önemli öncüllerinden biridir.
4. “Millî İrade” Kavramı: Meşruiyetin Kaynağının Değişmesi
Beyannamenin en önemli kavramlarından biri irade-i milliyedir.
İkinci maddede millî güçlerin etkin, millî iradenin ise hâkim kılınması kesin esas olarak belirlenmiştir. [8]
Buradaki dönüşüm, Osmanlı siyasal düzeni açısından son derece önemlidir.
Çünkü metin bir yandan: Osmanlı Devleti’nin bütünlüğünü, hilafeti, saltanatı korumayı savunurken diğer yandan devlet yönetiminin meşruiyetini millî iradeye bağlamaktadır.
Bu sebeple Sivas Beyannamesi’ni doğrudan “cumhuriyetçi bir anayasa metni” olarak nitelendirmek anakronik olur. Ancak onu yalnızca “saltanat yanlısı bir belge” olarak değerlendirmek de metnin siyasî yeniliğini görmezden gelmek olur.
Daha doğru yaklaşım şudur: Beyanname, Osmanlı monarşik meşruiyet çerçevesinin içinde millî iradeyi yükselterek yeni bir siyasal meşruiyet alanı açmıştır.
Bu sebeple metin, 1919’un şartları içerisinde bir geçiş belgesi niteliğindedir.
5. Saltanat ve Hilafet: Muhafazakâr Dil ile Devrimci Siyaset Arasındaki Gerilim
Beyannamenin dikkat çekici özelliklerinden biri, millî iradeyi savunurken aynı zamanda “hilafet ve saltanat makamının korunması“nı açıkça ifade etmesidir. [9]
Bu durum bazen tarih yazımında bir çelişki olarak değerlendirilmiştir.
Oysa 1919 bağlamında bu iki kavramın aynı metinde bulunması anlaşılabilir bir siyasal stratejidir.
Mustafa Kemal ve Kongre kadrosu henüz: Osmanlı Devleti’nin hukukî varlığını reddetmemekte, padişahlığı kaldırma hedefini açıklamamakta, hilafeti tasfiye etmeyi gündeme getirmemekteydi.
Bunun yerine mücadele, devleti kurtarma ve vatanı koruma çerçevesinde meşrulaştırılmaktadır.
Dolayısıyla burada bir “ikili dil” kullanılmaktadır:
Geleneksel meşruiyet: Hilafet + saltanat + Osmanlı Devleti.
Yeni meşruiyet: Millet + millî irade + temsil + kongre.
Sivas Beyannamesi’nin tarihsel önemi tam da bu iki meşruiyet biçimini aynı metinde bir araya getirmesidir.
6. Manda ve Himaye Meselesi: Bağımsızlığın Sınırı
Sivas Kongresi’nin en çok tartışılan konularından biri Amerikan mandası meselesidir.
Kongrede Amerikan mandasını isteyen bir muhtıra yirmi beş delege tarafından imzalanmış, konu sert tartışmalara yol açmış ve reddedilmiştir. [10]
Burada eleştirel tarih yöntemi açısından önemli bir noktaya dikkat etmek gerekmektedir:
Manda tartışmasını yalnızca “bağımsızlık isteyenler ile bağımsızlık istemeyenler” şeklinde basitleştirmek doğru değildir.
Manda fikrini savunanların önemli bir bölümü, içinde bulunulan askerî ve ekonomik şartlar altında Amerikan desteğinin ülkenin parçalanmasını önleyebileceğini düşünmektedirler.
Dolayısıyla tartışmanın gerçek ekseni: Bağımsızlık mı manda mı? sorusundan ziyade, Bağımsızlık hangi araçlarla ve hangi uluslararası güç dengesi içerisinde korunabilir? sorusudur.
Sivas Kongresi’nin sonucu, dış yardımın tamamen reddedilmesi değil, siyasî egemenlik ve vatan bütünlüğünü sınırlayacak bir vesayet ilişkisinin reddedilmesi şeklinde okunmalıdır.
Nitekim Erzurum Beyannamesi’nin 7. maddesinde bağımsızlık ve vatan bütünlüğü korunmak şartıyla teknik, sanayi ve ekonomik yardım alınabileceği belirtilmiştir. [11]
7. Milletimiz insancıl, çağdaş amaçları yücelten ve fenne uygun, sanat ile ilgili ve ekonomik durum ve gereksinmemizi değerlendirir. Bundan dolayı devletimizin ve milletimizin iç ve dış bağımsızlığı ve vatanımızın bütünlüğü saklı kalmak koşulu ile altıncı maddede açıklanan sınır içerisinde millî esaslara saygılı ve ülkemize karşı yayılma isteği beslemeyen herhangi bir devletin fenne uygun, sanat ile ilgili ekonomik yardımı- nı kıvançla karşılarız ve bu hakça ve insanca koşulları içeren bir barışın da ivedi karar altına alınması insanlığın esenliği ve dünyanın dirlik ve düzenliği adına alacağımız milli isteğimizdir.
Bu ayrım önemlidir. Yardım ≠ vesayet.
7. Gayrimüslimler Meselesi: Hukuk, Eşitlik ve Siyasal Egemenlik
Beyannamenin dördüncü maddesi, Müslüman olmayan unsurların hukuk ve eşitliklerinin korunacağını belirtirken, siyasî egemenliği ve toplumsal dengeyi bozacak ayrıcalıklara karşı çıkmaktadır. [12]
Bu madde iki farklı düzlemi birbirinden ayırmaktadır:
1. Hukukî hakların korunması
Gayrimüslimlerin can, mal ve hukuk güvenliği.
2. Siyasal imtiyazların reddi
Yabancı müdahalesine veya ayrıcalıklı siyasal statüye yol açabilecek düzenlemelerin reddedilmesi.
Bu ayrım, dönemin Osmanlı millet sistemi, kapitülasyonlar ve azınlık hakları tartışmaları dikkate alınmadan anlaşılamaz.
Beyanname böylece “eşit hukuk” ile “siyasal egemenlik” arasında bir denge kurmaya çalışmaktadır.
Ancak eleştirel tarih açısından burada önemli bir sınırlılık da vardır: Metnin vatandaşlık dili henüz modern, dünyevi ve birey merkezli yurttaşlık kavramına ulaşmış değildir. “Müslüman vatandaşların” cemiyetin doğal üyeleri olduğu yönündeki ifade, dönemin toplumsal-siyasal kategorilerinin hâlâ güçlü biçimde dinî kimlik üzerinden kurulduğunu göstermektedir. [13]
Bu sebeple Beyannameyi doğrudan 20. yüzyılın sonraki vatandaşlık anlayışıyla özdeşleştirmek anakronik olur.
8. Kuvayı Milliye: Meşru Direnişin Kurumsallaşması
Üçüncü madde, Aydın, Manisa ve Balıkesir cephelerindeki millî mücadeleyi örnek göstererek birleşik savunma ve direnişi meşru kabul etmektedir. [14]
Burada önemli bir siyasal dönüşüm meydana gelmektedir.
Yerel silahlı direnişler: yerel tepki → millî savunma → meşru siyasî araç haline getirilmektedir.
Bu sebeple Kuvayı Milliye sadece askerî bir yapı değildir.
Aynı zamanda: merkezî hükümete alternatif bir otorite, yerel toplumların kendini savunma mekanizması, millî iradenin sahadaki silahlı biçimi olarak ortaya çıkmaktadır.
9. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Dağınık Toplumdan Siyasal Örgüte
Beyannamenin dokuzuncu maddesi, çeşitli millî ve vatanî cemiyetlerin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildiğini ilan etmektedir. [15]
Bu kararın sosyolojik önemi büyüktür.
1919 öncesinde direniş: İzmir’de, Balıkesir’de, Erzurum’da, Trabzon’da, İstanbul’da, Kilikya’da, Karadeniz’de farklı örgütler ve yerel aktörler tarafından yürütülmekteydi.
Sivas Kongresi bunları ortak bir siyasî çatıya bağlamıştır. Bu sebeple Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin kuruluşu, toplumsal hareketliliğin kurumsallaştırılması açısından değerlendirilmelidir.
10. Temsil Heyeti: Kongreden İktidara Geçiş
Beyannamenin onuncu maddesi Temsil Heyeti’nin seçilmesini ve millî teşkilatların köylerden vilayet merkezlerine kadar güçlendirilip birleştirilmesini öngörmektedir. [16]
Bu karar, Sivas Kongresi’nin en kritik kurumsal sonucudur.
Çünkü burada yalnızca: “Millet mücadele edecektir.” denilmemektedir.
Aynı zamanda: Bu mücadeleyi yönetecek temsilî bir organ kurulmuştur.
Bu sebeple Temsil Heyeti’ni sadece “kongre sekretaryası” gibi değerlendirmek doğru değildir.
Nitekim kongre sonrasında Ali Fuat Paşa’nın Batı Anadolu Umum Kuvayı Milliye Komutanlığı’na getirilmesi, Temsil Heyeti’nin fiilî yürütme gücüne dönüşmeye başladığını göstermektedir. [17]
Bu gelişme, daha sonra Ankara’da TBMM hükümetinin kurulacağı siyasal gelişmenin önemli bir ara aşamasıdır.
11. Tarihsel Coğrafya Açısından Sivas
Sivas’ın kongre merkezi olarak seçilmesi tesadüfî değildir.
Sivas: Anadolu’nun merkezî ulaşım güzergâhları üzerinde, Doğu ile Batı Anadolu arasında, Karadeniz ve İç Anadolu bağlantılarına sahip, İstanbul’dan görece uzak, askerî ve idarî açıdan önemli bir konuma sahiptir.
Amasya Tamimi’nde Sivas’ın Anadolu’nun “en emin” yerlerinden biri olarak görülmesi de bu coğrafi düşünceyi yansıtmaktadır. [18]
Dolayısıyla Sivas’ın seçilmesi üç anlam taşımaktadır: Coğrafî merkezilik → güvenlik → siyasî temsil.
Sivas böylece sadece kongrenin toplandığı şehir değil, Anadolu’nun siyasî merkezileşme sürecinin sembolik mekânı hâline gelmiştir.
12. Sosyolojik Boyut: “Millet” Nasıl İnşa Edildi?
Sivas Beyannamesi’nde “millet” hazır ve değişmez bir sosyolojik gerçeklik olarak değil, belirli söylemler aracılığıyla oluşturulan bir siyasal topluluk olarak ortaya çıkmaktadır.
Bu topluluğun birleştirici unsurları: ortak vatan, ortak tehlike, ortak tarih, karşılıklı fedakârlık, millî irade, örgütlenme, savunma olarak tespit edilmiştir.
Beyanname böylece farklı bölgesel toplulukları tek bir siyasî özne hâline getirmeye çalışmıştır.
Buradaki kritik kavram “millî uyanış“tır.
Beyannamenin girişinde kongrenin, iç ve dış tehlikelerin meydana getirdiği “millî uyanış“tan doğduğu ifade edilmektedir. [19]
Bütün milletçe bilinen dış ve iç tehlikelerin doğurmuş olduğu millî uyanıştan doğan kongremiz aşağıdaki kararları almıştır.
Dolayısıyla “millet“, yalnızca nüfus toplamı değildir. Tehlike karşısında siyasallaşan toplumsal iradedir.
13. Semboller ve Anlamları
| Sembol/Kavram | Beyannamedeki anlamı | Tarihsel görevi |
| Vatan | Bölünmez coğrafya | Siyasal sınır |
| Millî irade | Meşruiyet kaynağı | Yeni siyasal otorite |
| Kuvayı Milliye | Direniş gücü | Fiilî savunma |
| Hilafet | İslâmî-siyasal meşruiyet | Geleneksel meşruiyet |
| Saltanat | Osmanlı devlet devamlılığı | Hukukî süreklilik |
| Kongre | Temsil ve müzakere | Alternatif siyaset |
| Temsil Heyeti | Millî hareketin yürütücü organı | İktidarın kurumsallaşması |
| Anadolu ve Rumeli | Ülke bütünlüğü | Bölgesel sınırların aşılması |
| 30 Ekim 1918 sınırı | Tarihsel coğrafya | Millî sınırın referansı |
| Manda | Dış vesayet ihtimali | Bağımsızlığın sınırı |
14. Kişiler ve Kurumlar
Mustafa Kemal Paşa
Sivas Kongresi bağlamında Mustafa Kemal’in rolü yalnızca kongre başkanlığı değildir.
O: kongrenin toplanmasını sağlayan, farklı cemiyetleri ortaklaştıran, Temsil Heyeti’nin başında bulunan, İstanbul hükümetiyle mücadele eden, millî irade söylemini siyasî programa dönüştüren başlıca aktördür.
Hareketin toplumsal tabanı: yerel eşraf, belediyeler, Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri, askerî kadrolar, din adamları, gazeteciler, eski mebuslar, bölgesel direniş örgütleri gibi çok çeşitli aktörlerden meydana gelmektedir.
Rauf Bey
Rauf Bey, Erzurum ve Sivas kongreleri arasında önemli bir siyasî bağlantı unsurudur.
Özellikle eski Osmanlı devlet yapısı ile Anadolu hareketi arasındaki geçişi temsil eden aktörlerden biridir.
Bekir Sami Bey, Mazhar Müfit Bey ve diğer delegeler
Delegeler, Anadolu hareketinin tek merkezden yönetilen bir yapı olmadığını göstermektedir.
Kongrede farklı: bölgesel, siyasî, askerî, toplumsal çıkarlar temsil edilmiştir.
Nitekim tarih araştırmaları kongre delegelerinin sayısı, temsil ettikleri bölgeler ve katılım biçimleri konusunda önemli farklılıklar bulunduğunu göstermektedir. [20]
15. İstanbul Hükümeti ve Damat Ferit Paşa
Sivas Kongresi’nin karşısındaki temel siyasî güç İstanbul hükümetidir. Damat Ferit Paşa hükümeti, Anadolu hareketini devlet otoritesine karşı bir tehdit olarak görmektedir.
Kongrenin bastırılması için Ali Galip olayı bunun en önemli örneklerinden biridir. Ali Galip’in Sivas üzerine yürütülmeye çalışılması, merkezî hükümetin Anadolu’daki kongre hareketini denetleme teşebbüslerinden biridir. Teşebbüsün başarısız olması, Temsil Heyeti’nin siyasî ağırlığını artırmıştır. [21]
Daha sonra İstanbul ile haberleşmenin kesilmesi ve Damat Ferit hükümetinin istifası, Sivas Kongresi’nin yalnızca fikri değil, doğrudan siyasî sonuçlar doğuran bir güç merkezi hâline geldiğini göstermiştir. [22]
16. Kongrenin Tepkileri ve Yansımaları
Sivas Kongresi’nin etkileri birkaç düzeyde ortaya çıkmıştır.
1. Anadolu’da
Müdafaa-i Hukuk örgütlerinin birleşmesi, millî hareketin daha koordineli hâle gelmesini sağlamıştır.
2. İstanbul’da
İstanbul hükümeti Anadolu üzerindeki otoritesini kaybetmeye başlamıştır.
3. Uluslararası düzeyde
İtilaf Devletleri Anadolu’daki hareketin artık yalnızca yerel bir direniş olmadığını fark etmek durumunda kalmıştır.
4. Basın alanında
İrade-i Milliye gazetesinin çıkarılması kararı, siyasî mücadelenin basın ve kamuoyu alanına taşınmasını sağlamıştır. [23]
Bu gelişme, modern siyasal hareketlerin yalnızca askerî ve idarî kurumlarla değil, kamuoyu üretimiyle de şekillendiğini göstermektedir.
17. Eleştirel Tarih Açısından Sivas Beyannamesi
Sivas Beyannamesi üzerine tarih yazımında iki uç yaklaşım görülebilir.
Birinci yaklaşım, metni doğrudan Cumhuriyet’in kuruluş belgesi olarak yorumlama eğilimindedir.
İkinci yaklaşım ise onu Osmanlı devlet bütünlüğünü savunan geleneksel bir metin olarak değerlendirebilir.
Her iki yaklaşım da metnin tamamını açıklamakta yetersizdir.
Çünkü 1919’da henüz: saltanat kaldırılmamış, hilafet kaldırılmamış, Cumhuriyet ilan edilmemiş, TBMM açılmamış, Misak-ı Millî kabul edilmemiştir.
Buna rağmen: millî irade, temsil, millet, meşruiyet, millî teşkilat, Temsil Heyeti gibi kavramlar siyasal pratiğin merkezine yerleşmektedir.
Bu sebeple Beyannameyi sonradan gerçekleşecek gelişmelerin tamamını önceden ilan eden bir belge olarak okumak anakroniktir.
Daha doğru okuma şudur:
Sivas Beyannamesi, Osmanlı siyasal düzeninin çözülme döneminde ortaya çıkan iktidar boşluğunu millî irade ve temsil kavramlarıyla doldurmaya çalışan bir geçiş programıdır.
18. Sivas Beyannamesi ve Millî Egemenliğe Giden Hat
Belgenin tarihsel çizgisi şu şekilde kurulabilir:
Amasya Tamimi (22 Haziran 1919)
↓
Erzurum Kongresi (23 Temmuz–7 Ağustos 1919)
↓
Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919)
↓
Temsil Heyeti’nin ülke ölçeğinde siyasî aktör hâline gelmesi
↓
Amasya Görüşmeleri (20–22 Ekim 1919)
↓
Misak-ı Millî (1920)
↓
TBMM’nin açılması (23 Nisan 1920)
↓
Millî egemenlik esasına dayanan yeni devlet düzeni
Bu çizgide Sivas Kongresi bir eşiktir.
Erzurum’daki bölgesel örgütlenme ile Ankara’daki millî meclis hükümeti arasında önemli bir geçiş noktasıdır.
TBMM’nin kendi yayımladığı Millî Egemenlik Belgeleri derlemesi de Havza, Amasya, Erzurum ve Sivas belgelerini Misak-ı Millî ile birlikte millî egemenliğin gelişimindeki kilometre taşları olarak değerlendirmektedir. [24]
19. Beyannamenin Tarihsel Önemi
Sivas Kongresi Beyannamesi’nin önemi beş başlıkta toplanabilir:
1. Coğrafî bütünlük
Vatan kavramı belirli tarihsel sınırlar içerisinde tanımlanmıştır.
2. Siyasal bütünlük
Yerel cemiyetler Anadolu ve Rumeli çapında tek bir örgütte birleştirilmiştir.
3. Meşruiyet
Millî irade devlet yönetiminin temel meşruiyet ölçütlerinden biri hâline getirilmiştir.
4. Kurumsallaşma
Temsil Heyeti, millî hareketin merkezî organı hâline gelmiştir.
5. Bağımsızlık
Manda ve dış vesayet düşüncesi reddedilerek siyasî egemenliğin korunması esas alınmıştır.
Sonuç
Sivas Kongresi Beyannamesi, Türk Millî Mücadele tarihinin yalnızca askerî direniş boyutunu değil, siyasî, hukukî, toplumsal ve coğrafî yeniden yapılanmasını anlamak bakımından temel kaynaklardan biridir.
Beyanname bir taraftan Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü, hilafet ve saltanat makamını savunurken, diğer taraftan millî iradeyi siyasî meşruiyetin merkezine yerleştirmiştir. Bu iki unsurun aynı belgede bulunması bir çelişkiden çok, 1919’un geçiş döneminin karakteristik özelliğidir.
Metin henüz Cumhuriyet’i ilan etmez; fakat Cumhuriyet’e giden siyasî zemini hazırlayan kavramları güçlendirir.
Henüz saltanatı kaldırmaz; fakat yönetimin millet iradesine tabi olması gerektiğini savunur.
Henüz TBMM’yi kurmaz; fakat Temsil Heyeti aracılığıyla alternatif bir siyasî merkez oluşturur.
Henüz Misak-ı Millî’yi ortaya koymaz; fakat Mondros sınırlarını esas alan vatan tasavvuruyla onun fikri ve siyasî zeminini güçlendirir.
Dolayısıyla Sivas Beyannamesi’nin tarihsel anlamı, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin tek başına başlangıç noktası olması değil; eski siyasal meşruiyet biçimleri ile yeni millî egemenlik anlayışının aynı metin içerisinde karşılaşmasını sağlamasıdır.
Eleştirel tarih açısından en önemli sonuç da budur: Sivas Kongresi, hazır ve tamamlanmış bir “Cumhuriyet projesinin” ilanı olmaktan ziyade, savaş, işgal, devlet otoritesinin zayıflaması, yerel direnişler, uluslararası baskı ve temsil bunalımının içinden yeni bir siyasal düzenin adım adım inşa edildiği tarihsel laboratuvardır.
Bu açıdan 11 Eylül 1919 tarihli Beyanname, “vatanın kurtarılması” ile “iktidarın yeniden tanımlanması” gelişmelerini aynı siyasî metinde birleştiren bir kurucu belgedir.
Dipnotlar
[1] Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, der. Sefer Yazıcı, TBMM Basımevi, Ankara, Ağustos 2015, Eserde Amasya Tamimi’nin günümüz Türkçesi 13–14. sayfalardadır.
[2] Haluk Selvi, “Sivas Kongresi” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 37, İstanbul, 2009.
[3] Selvi, “Sivas Kongresi.”
[4] Selvi, “Sivas Kongresi.”
[5] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, s. 23–25, 30–31.
[6] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, 30.
[7] A.g.e., s. 30.
[8] A.g.e., s. 30.
[9] A.g.e., s. 30.
[10] Selvi, “Sivas Kongresi.”
[11] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, s. 24.
[12] A.g.e., s. 30–31.
[13] A.g.e., s. 31.
[14] A.g.e., s. 30.
[15] A.g.e., s. 31.
[16] A.g.e., s. 31.
[17] Selvi, “Sivas Kongresi.”
[18] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, s. 13.
[19] A.g.e., 30.
[20] Fatih M. Sancaktar, “Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919) Delegelerine Dair Bazı Tespitler” Tarih Dergisi, Sayı: 71 (28 Ağustos 2020), s. 473-496.
[21] Selvi, “Sivas Kongresi.”
[22] A.g.e.
[23] A.g.e.
[24] TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, s. 3–5.
Kaynakça
Kemal ATATÜRK, Nutuk, Cilt: III Vesikalar, M. E. B. Devlet Kitapları, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1982, s. 945-949, Vesika: 54
Mazhar Müfit KANSU, Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1997, s. 207-221
Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, Millî Egemenlik Belgeleri, Derleyen Sefer Yazıcı, TBMM Basımevi, Ankara, 2015.
Fatih M. Sancaktar, “Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919) Delegelerine Dair Bazı Tespitler” Tarih Dergisi, Sayı: 71 (28 Ağustos 2020), s. 473-496.
Haluk Selvi, “Sivas Kongresi” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 37, İstanbul, 2009.
S. Esin Dayı, “Erzurum Kongresi Beyannamesinden Sivas Kongresi Beyannamesine”, Sivas Kongresi II. Uluslararası Sempozyumu (2 Eylül 2023-Sivas), Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı, 2004, s. 53-68.
Firdes Temizgüney, “Sivas Kongresi”, Atatürk Ansiklopedisi, 28 Şubat 2021
Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’nin 14 Eylül 1921 tarih ve 292 nolu nüshasında yayımlanan 13 Eylül 1921 tarihli resmi tebliğde [duyuruda], Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanıldığı ve Yunan ordusunun Sakarya’nın batısına atıldığı bildirilmiştir. Bu tebliğ ile “Sakarya Zaferi” resmen ilan edilmiştir.
Ordumuzun kazandığı zafer, Ankara başta olmak üzere yurdumuzun muhtelif [Cide, Keskin, Van, Pozantı, Düzce, Mardin, Erzincan, Iğdır, Mecidiye, Boğazlıyan, Midyat, Ilgın, Sungurlu, Eğin, Çarsancak, Yabanabad, Kulp, Çarşamba, Zile, Bolu, Hacıbektaş, Zağfiranbolu, İnebolu, Gümüşhacıköy, Erbaa, Kengırı, Kadıköy, Hakkâri/Başkale, Adana/Kars, Konya, Kastamonu, Akşehir, Göksun] yerlerinde kutlanmıştır. Aşağıda, Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’ne gönderilen telgraflardan, Sakarya Zaferi’nin adı geçen yerleşim birimlerinde kutlanışına ait haberleri içeren haberler/metinler sunulmuştur. Görseller, metni açıklayıcı, destekleyici ve tamamlayıcı unsur olarak tarafımızdan eklenmiştir.
RESMİ TEBLİĞ
13-9-[13]37-[1921] tarihli resmi tebliğdir: 12 Eylül’de Beylikköprü mıntıkasındaki düşman aleyhine tevcih edilenmukabil [karşı] taarruzumuz sabaha kadar bütün gece süngü ve bomba muharebesi halinde devam etmiş ve mücavir kıtaatın ricatini himaye için tutunmak isteyen iki düşman fırkası yüzlerce maktul verdirilerek perişan bir surette Sakarya’ya atılmıştır. Bu anda kâmilen Sakarya garbine tard edilmiş [sürülmüş]olan düşman ordusu kıtaatımız tarafından takip edilmektedir. Düşmanın gerilerine daha birkaç gün evvelden tevcih olunan [yöneltilen]süvari ve sebükbâr [hafif]piyade fırkalarımızdan biri Sivrihisar cenubu yakınlarında düşmanın bir iki taburluk kuvvetini dağıtarak üç tayyare, dört otomobil ve malzeme-i saire iğtinam eylemiştir [ganimet almıştır]. [1]
***
ANADOLU’DA SAKARYA ZAFERİ’Nİ KUTLAMA ŞENLİKLERİ
***
Memleketin istiklal ve mevcudiyetini kurtaran ordumuzun daha büyük zaferlere doğru yürümesi için her tarafta dualar edilmekte ve elde ettiğimiz muvaffakiyet [başarı] için icray-ı şadmanı [sevinç gösterileri] olunmaktadır.
—***—
Anadolu’da Emsalsiz Zafer Şenlikleri
Birçok yerlerde muzafferiyetimiz haftalarca tesit edilmiş [kutlanmış] ve büyük fener alayları tertip edilmiştir [düzenlenmiştir]. Bu münasebetle matbaamıza yüzlerce telgraf gelmiştir.
Cide’de Resm-i Tebrik ve Dua
Cide-Sakarya muzafferiyeti Cide’de umumun iştirakiyle [halkın katılımıyla] tesit [kutlama], resm-i tebrik icra ve nutuklar teati edilmiş [karşılıklı nutuklar söylenmiş], her taraf donatılarak devam-ı zaferimize dualar olunmuştur.
Cide Kaymakamı: Durmuş, Belediye Reisi: Hüseyin, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Hamza
Keskin’de Şenlikler ve Şeref Bey’in Nutku
Keskin-Sakarya muzafferiyeti burada büyük merasim ve şenlikler içinde tesit ediliyor [kutlanıyor]. Bütün kasaba bayraklarla donatılmış, fener alayları tertip edilmiştir. Akdedilen [yapılan] içtimada [toplantıda] mektep efendileri tarafından okunan vatanperverane [vatansevere yakışır] nutuk ve manzumeleri müteakip Mebus Şeref Bey tarafından beliğ [düzgün] ve müheyyiç [heyecan veren] bir hitabe irat edilmiştir [söylenmiştir]. Ordunun zaferini tebrik ve devamını temenni ederiz.
Van’da Bir Hafta Şenlik
Van-Bir haftadan beri devam eden zafer şenlikleri bugün nihayet bulmuştur.
Belediye Reisi: Hacı Osman
Pozantı’da Şenlik Devam Ediyor
Pozantı-Ordumuz tarafından alçak Yunan ordusunun mağlup edilerek pek perişan bir surette firar etmekte olduğu haberi Pozantı’da mukim [oturan] Adana halkını fevkalade mesrur etmiş [sevindirmiş] ve çoktan beri intizar edilen [beklenilen] bu bayram münasebetiyle her taraf bayraklar ve çiçekler ile tezyin [süslenmiş] ve gece fener alayları tertip edilmek [düzenlenmek] suretiyle tesit edilmiştir [kutlanmıştır]. Elan [şu anda] halkın nümayişleri [gösterileri] devam etmekte ve bir taraftan da Müdafaa-i Hukuk Heyeti Merkeziyetinde gönüllü kaydıyla meşgul olmakta, herkes sefil düşmanı kovalamak için müsabaka edercesine gönüllü kaydedilmektedir.
Düzce’de Köylerde Üç Gün Üç Gece Şenlik
Düzce-Tarih-i millimizin kahramanlık faslına altın kalem ile nakşına seza [uygun] olan Sakarya Meydan Harbinde şanlı ordumuzun istihsal ettiği son muzafferiyet haberi Düzce ahalisini meserretlere gark etmiş, üç günden beri merkez kaza ve köylerden yapılan fevkalade ihtifalat [törenler] ve tezahüratın [gösterilerin] elan devam etmekte olduğu maruzdur [arzolunur].
Kaymakam: Hurşit
Mardin’de Fevkalade Sürur
Mardin-Kahraman ordumuzun azm-i haydpesendanesiyle [takdir edilen kararlılığı ile] girmiş olduğu mücahede-i milliyede [milli harpte] muvaffak olarak lain [nefret edilen, istenilmeyen] düşmanlarımızı muzmahil [çökmüş] bir derecede makhur etmesi [bozguna uğratması] Mardin muhitini pek yüksek ali bir şaşaa ile dalgalandırdı. Müessesat-ı resmiye [resmi dairelerde] ve mahafil-i umumiyede [genel toplantı yerlerinde] icray-ı şadmani kılınmış [sevinç gösterilmiş] ve makamat-ı diniyeyede de büyük mikyaslarda [ölçeklerde] eddua-ı müessire kıraat [dualar edilmiş] ve Buhar-i şerif tilavetiyle [okunmasıyla] ordunun bir kat daha muvaffakiyeti Cenab-ı Hakk’tan niyaz edilmiştir.
Belediye Reisi: Kasım
Erzincan’dan Selam ve Şükran
Erzincan-Fedakâr ve kahraman ordumuzun kazandığı zaferden dolayı Erzincan halkının şükranını ilan lütfunda bulunulmasını rica ederiz.
Müftü: Mehmet, Belediye Reisi: Rıza, Müdafaa-i Milliye Reisi: Sami
Iğdır’ın Zafer Şerefine Şühedamıza Teberru
Iğdır-Kahraman ordumuzun Garp Cephesindeki muzafferiyet-i azimesi [büyük zaferi] ufak köylere kadar tebşir [müjde] ve tesit [kutlama] ve bu münasebetle kıymettar kanlarını döken çiğerparelerini biz amcalarına vedia [emanet] ile bu mukaddes uğurda feday-ı can eyleyen [canını veren] muhterem şühedamız [şehitlerimiz] eytamına [yetimlerine] on birinci fırka umera ve zabitanıyla memurini mahalliye [mahalli memurlar] ve eşraf-ı belde [belde ileri gelenleri] tarafından elli küsur bin kuruş defaten teberru edilmiş [bağışlanmış], kaza kaymakamı Bekir Sıdkı Bey harbin devam-ı müddetçe maaşından şehri [aylık] bin kuruşun tesviyesini [ödenmesini] taahhüt eylemiştir.
Iğdır Müdafaa-i Hukuk ve Belediye Reisi: Paşa
Mecidiye Zaferi Kurbanlar İle Tesit Etti
Mecidiye-Adi ve sefil düşmana şehametimizin muttali olan Sakarya vadilerinde indirilen kahir darbeden dolayı sevgili ordumuzun kumandan ve efradına arz-ı şükran eder ve tevali edecek darbelerle an-karip mülk ve milletimizin halası için kurbanlar zebhiyle dualarda bulunduğumuzu arz eyleriz.
Belediye Reisi: Mehmet
Boğazlıyan Zaferin Temadisini İstiyor
Boğazlıyan-Kahraman ve gazi ordumuzun mütevali muzafferiyetini tebşir eden yeni telgraflar kazamızda pek amik bir tufan-ı sürur husule getirdi. Bugün bütün halkın iştirakiyle hükumet konağı önünde akdedilen büyük mitingte davay-ı milliyemizin sonuna kadar maddi ve manevi fedakârlığımızda sebat ve devama karar verildiğinin, tebrikat ve teşekkürat-ı bipayanımızın muzafferiyetimize terdifen Başkumandan-ı muazzamımız Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine iblağına tavassutlarını rica ederiz.
Kaymakam: Faik, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Said, Ulemadan: Abdullah, Eşraftan: Derviş
Haber-i Zafer Aşiretlerimize Kadar Gitti
Midyat-Âlem-i İslam’ın son ümit ve istinatgâhı bulunan milletimizi ezmek ve vatanımızı parçalamak maksadıyla düşmanlarımızın sevgili Anadolu’muza tasallut ettikleri Yunan sürülerinin bu kere de kahraman ve muzaffer ordumuzun ebat ve savlet-i kahramananesi karşısısnda ricat ve her taraftan şiddetle takip edilmekte olduğu beşaretinden umum kaza halkı ve aşairi müsteğrek süruru ve şadıman olarak ordumuzun temadi ve tevali-i muzafferiyetine dualar edilmekte olduğunu arz ile beyan-ı tebrikat eyleriz.
Midyat Belediye Reisi: Rüşdi, Kaymakam: Rauf
Ilgın’da Şevk ve Sürur
Ilgın-Anavatana saldıran hain düşmanın şanlı ordumuzun şehameti önünde kati bir inhizam ve mağlubiyete uğrayarak her taraftan kahkari bir surette ricat etmeye başladığı haber-i beşareti kazamız vasıl oldu. Bu şanlı muvaffakiyetin ilanı halkta birkaç günden beri mevcut olan hiss-i sürur ve memnuniyeti bir kat daha tezyit ve teheyyüç etti. Haberin ilanından beri hâsıl olan şevk ve şadımanı-i umumi belediye meydanında yapılan bir içtima-ı umumiyede mekatib-i talebe ve talebatının iştirakiyle son derece vasıl olmuş ve ecdadının varis-i celadet ve satveti olduğunu bu defa da ispat eyleyen ordumuzun tevali-i muvaffakiyetine dualar edilmiş ve elyevm sürur-ı umumi devam etmekte bulunmuş olduğu gibi akşam da fener alayları tertip ve sokaklar gezilerek icray-ı şadmani edileceği ve aynı zamanda cevami-i şerifede şehit kardeşlerimizin ervahlarına ithaf edilmek üzere mevlid-i şerifler tilvaet olunduğu maruzdur.
Ilgın Belediye Reisi: Ali, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Mehmet Ali
Sungurlu’da Şenlikler ve Kurban
Sungurlu– Sakarya Meydan Muharebesi’nde kahraman ordumuzun ihraz ettiği parlak ve kati muzafferiyet bütün memleketi büyüyk bir süruru ve heyecan içinde bıraktı. Muzafferiyet haberinin derhal şüyu üzerine civar karyelerden bile koşup gelen binlerce ahalinin iştirakiyle hükumet meydanında akdedilen içtimalarda kahraman ordumuzun fedakârlığı heyecan ve şükranlarla tebcil ve takdis edildi. Kurbanlar kesildi. Yirmi otuz günden beri ümitlerle meşbu olarak geçen heyecanlı saatlerin bu haklı mükâfatı karşısında memleket elan derin meserretler içindedir. Ordu namına vuku bulan teberruat mühim yekûnlara baliğ olmuştur.
Belediye Reisi: Hacı Osman, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Hacı Sadık
Eğin-Lain düşmanlarımızın mağlup ve ricat-ı kahkarabeye mecbur edildiğini bu sabah istibşar eden bilumum Eğin ahalisi müsteğrek nesim-i iman sürur oldu. Sabahtan beri şevk ve şadi tezayit etmekte ve öğle namazı cemaat-ı kübra ile camii-i kebirde badeleda mevlid-i şerif ve ayat-ı kerime tilvaet ve meşviyatı şühedamızın ervahına ithaf ve kurbanlar zebh ve biltefa teali min karip muzafferiyet-i katiyeye nailiyet ve düşmanlarımızın bakiyesinin de İzmir körfezinde gark edilmeleri duasını kabulgah-ı ahadiyet-i alaya isal olunmaktadır. Başta pek muazzez ve muhterem Başkumandanımız ile ordumuzun bilcümle erkan-ı umera ve zabitanına ve efradına arz-ı tebrikat ve hürmetler eyleriz. Ferman
Kaymakam: Abdullah, Belediye Reisi: İsmail, Müdafaa-i Milliye Reisi: Emin
Çarsancak’tan Samimi Temenni
Çarsancak-Aday-ı dinin mevcudiyetimizi imhaya olan azim ve kararına karşı ilay-ı din ve temin-i mevcudiyetimiz uğrunda açılan bu cihad-ı muazzamada inayet-i Hakk’la ve imdad-ı ruhani-i peygamber ile harikalar gösteren ve ecdad-ı azimemizin öz ahfadı olduğunu Sakarya Meydan Muharebesi’yle de bu kere ispat eden şeci ve azimkâr ordumuzun rehakâr kumandan ve muhterem zabitanı ile efradına teşekkür ederiz. Düşmanın pay-ı mülevvesinden mübarek vatanımızın tamamen tathirine muvaffak olunmasını dua etmekteyiz. Yaşasın millet, yaşasın ordu muhterem kumandan ve zabitanı, yaşa ey münci-i millet Mustafa Kemal Paşa!
Çarsancak Belediye Reisi: Lütfi-i Ağazade, Müftü: Mehmet, Eşraftan: Necip
Yabanabad Kasemi
Yabanaabad-Sakarya vadisinde Haymana çölünde dört bin yıllık tarihi mevcudiyet-i milliye ve diniyesini garbın en son vesait-i harbiyesiyle mücehhez bişuur cani hasmına karşı layık bir şehamet-i cengaverane ile müdafaa ve zafere isal eyleyen Türk milletine ve bizlere nefh-i hayat eden umumi seferberlik ilanı yediden yetmişe kadar evlad-ı vatanı hazırlattırdı. Sabırsızlıkla bir işaretinizi bekliyoruz. Düşman ve bütün bizim varlığımıza göz diken gizli ve aşikâr düşmanlar Anadolu’dan çekilmedikten sonra baltalarımız omuzdan inmeyecek, keskin tırnaklarımız kesilmeyecektir. İleri işaretinizi bekleyen biz Yabanabadlılar muzaffer ve halaskar ordumuzun kumandanlarına, neferlerine tazimkar selmlar ve hürmetler ithaf ile kumandan-ı azimimiz Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine bir iman-ı kâmil ile rapt-ı kalp etmiş olduğumuz halde amal-ı mukaddese-i milliyemiz uğrunda efnay-ı hayat etmeye ve bütün varımızı fedaya amade olduğumuzu maal-kasem arz eyleriz.
Müdafaa-i Hukuk Reisi: Mesut, Müftü: Abdullah Tevfik, Belediye Reisi Mehmet [2]
Kulp’ta Miting ve Dua
Bayezid-İstiklal-i milli uğrunda büyük bir azim ve iman ile mücahedat-ı diniyede bulunan ordumuzun muzafferiyeti münasebetiyle ahali-i mahalliyenin içtimaıyla akd edilen mitingte kahraman ordumuzun saadetine dualar edildiği ve her türlü fedakârlıktan geri durmamayı kararlaştırdıkları Kulp Kaymakamlığından bildirilmiştir.
Mutasarrıf Mehmed Sabri
Çarşamba Tevali-i Zafer İçin Her Fedakârlığa Amade
Çarşamba-Şanlı ordumuzun düşmanı kâmilen mağlup eylediğini mübeşşir telgraf üzerine payansız hamd ve şükür eyledik. Bu neşe ile Belediye Meydanında mektep talebe ve talebatı saff-ı beste-i ihtiram olarak kaymakam, ruesay-ı memurin-i belediye, müdafaa-i hukuk reisleriyle şeref-i memleket ahali-i belediye hazır oldukları halde müftü efendinin beliğ duasından sonra mektep talebe ve talebatı taraflarından okunan nutukları müteakip müdafaa-i hukuk reisi tarafından Başkumandanımıza ve efrad-ı şecaatine yirmi bir günlük kahramanane müdafaalarını tebcilen nutuklar söylemiş ve bugün dahi mevlid-i şerif kıraat ettirilerek ervah-ı şehidaya ithaf olunmuştur. Biz Çarşanbalılar her an harbe ait hususatın ikmal ve … hususunda gece gündüz çalışıyoruz. Cenab-ı Hakk’tan ancak tazarrumuz akur düşmanın tek neferine kadar vatanımızdan tar ve istiklalimizi tamamen muhafazasını ister ve tevali-i muzafferiyetimizin tecellisini bekleriz.
Müdafaa-i Hukuk Reisi: Mehmet, Belediye Reisi: Hasan
Zile Baştan Başa Donatıldı
Zile-Sakarya muzafferiyeti haberi Zile muhitinde pek azim sevinç tevlid ederek şehir baştanbaşa donatılmış ve sürur ve şadmanı izhar edilmekte bulunmuştur. Şüheday-ı muhteremin ervahına ithaf edilmek üzere bugün Camii-i Kebir’de hatm-i şefif tilavet ve mevlid-i nebevi kıraat olunmuş ve namazı müteakip bargâh-ı ilahiden tazarruatta bulunulmuştur.
Müdafaa-i Hukuk Reisi: Hilmi
Bolu Kazalarında Üç Gün Şenlik
Bolu-Sakarya Meydan Muharebesinde şanlı ordumuzun istihsal eylediği zafer dolayısıyla Düze kasaba ve kurasında üç gündür ihtifalat [törenler] ve tezahürat [gösteriler] fevkalade devam etmekte ve diğer kazalarda da aynı tezahürat-ı meserretkarane [sevinç gösterileri] temadi eylemektedir.
Bolu Mutasarrıfı: Muhyiddin
Hacı Bektaş Dergâh-ı Şerifinde Dualar
Hacı Bektaş-Eylül’ün dokuzuncu günü Hacı Bektaş Veli Hazretleri Dergahı Şerifinde salatı cumanın edasını müteakip içtima eyleyen babakan ve dervişan istiklal-i millinin ve vatanın istihsali uğrunda düşmanla azimkarane mücahede ve muharebe eden millet ordusunun gayur kumandanlarına fedakar zabitan ve kahraman efradına selam ve dualarının iblağı rica ve temennisinde bulundukları ve içtimada hazır bulunan Kars Mebusu Muhteremi Fahreddin Bey tarafından irad olunan nutukta Büyük Millet Meclisi Hükumetinin Misak-ı Milli dairesindeki programı hedef ittihaz olunarak alçak düşmanın suret-i katiyede tepelenmesi suretiyle mukaddes vatanımızın mülevves ayaklardan tathiri için ordunun karar-ı katiyesi hakkında ve neticenin de pek karib olduğuna dair izahat-ı müessire ve beyanatta bulunması üzerine umum ahali Misak-ı Milli dairesindeki maksat ve gayeye vusule değin devam edecek mücahede-i milliyede her türlü fedakarlığa muhya bulunduklarının Büyük Millet Meclisi Riyasetine arzını istirham eyledikleri ve İslamiyet namına harp eden ordumuzun muzafferiyeti hakkında Postnişin Şeyh Hasan Efendi tarafından müessir bir dua ile içtima nihayet bulmuştur.
Hacı Bektaş Müdürü: Halid
Zağfiranbolu Seferberliği Sürurla Karşıladı
Zağfiranbolu-Kazamızda umumi seferberlik ilan merasimi bugün hükumet havlusunda binlerce halk muvacehesinde yapıldı. Ordumuzun mütevali zaferlerinden bipayan bir hiss-i sürurla mütehassıs olan halk umumi seferberlik emrini de bir hiss-i şükür ile telakki etmiştir. Ordumuzun başında ve kudret-i milliyemizin bir timsal mübecceli bulunan zat-ı sami-i kumandanları olduğunuzu halde düşmanı vatanımızın harim-i ismetinden tamamen ve kâmilen imhaya matuf olan azm-i hüdapesendanelerine bütün mevcudiyetimizle müzahir olmak hususunda ahd ü misakı bu vesile-i hasene ile de tekrar teyid eylediğimizi arz ve bu maksad-ı mübeccelin uğrunda her dakika irade-i samileirne intizar eyleriz, ferman.
Kaymakam: Hasan, Müdafaa-i Hukuk Reisi: Ali, Belediye Reisi: Zühtü
İnebolu’nun Mitingi Selam ve Hediyeleri
İnebolu-Fedakâr ordumuzun Türklük tarihine ebedi bir sahife-i şehamet ve şeref ilave eden Sakarya muzafferiyeti haberi hükumeti-i milliyemize layezel bir itimad ve hürmetle merbut olan İnebolu halkı üzerinde büyük süruru ve mefharet husule getirerek geceli gündüzlü devam eden nümayişler ve vatanperverane içtimalarda hükumet-i milliyemize karşı en derin hissiyat ve hürmet ve tazimleri ve fedakâr ordumuz hakkındaki takdir ve sitayişlerini izhar ve milli ordumuza tevdi olunmak üzere dört bin paket sigara itası suretiyle bu hislerini teyid etmişler ve bu hediyelerine en büyük tebriklerini terdif eylemişlerdir.
Kaymakam: Hakkı
Sakarya Zaferi münasebetiyle 14 Eylül 37 Çarşamba günü icra kılınan miting mukarreratıdır:
- Muzaffer ve şanlı ordumuzun mukaddes gazasını tebrik ve bütün mevcudiyet ve samimiyetimizle arz-ı şükran ederiz.
- Namert alçak düşmanın mülevves ayağı pak topraklarımızdan atılıncaya kadar malen ve son efradımıza kadar bedenen fedakârlığa her an amade olduğumuzu arz eyleriz.
Müftü: Hamdi, Belediye Reisi: Hasan Kâşif
Gümüşhacıköy’de
Gümüşhacıköy-Ordumuzun muzafferiyet-i azimesi münasebetiyle bugün merkez kazada köylü kasabalı binlerce halkın ve memurin-i mülkiye ve askeriyenin ve mektepler talebe ve talebatının iştirakiyle hükumet meydanında mühim bir içtima akdedilerek vatanperverane nutuklar iradiyle pek büyük tezahürat yapılmış ve kıymetli ordumuza malen ve bedenen her türlü fedakârlığı ihtiyar edeceklerine ve hatta düşmanı mukaddes topraklardan tard edinceye kadar mücahedatta bulunacaklarına ahd ü peyman edilmiştir.
Gümüş[hacıköy] Kaymakamı: Rasim
Erbaa’nın Selam ve Teşekkürü
Erbaa-İhraz eylediğimiz zaferden dolayı, kazamız halkı düşmanımızı kâmilen imha ile tam bir hayat-ı istiklale nail olmadıkça bir fert kalıncaya kadar azim ve kararından tekevvül etmemek hakkındaki Misak-ı Milli’yi bu kere de teyid ve takviye eylediler. Necip ordumuza muhitimizin har ü samimi selam ve ihtiramlarının iblağı için Başkumandanımızın tavassutları istirham edilmiştir ve amal-ı mukaddese-i milliyemizin kariben saha-i muvaffakiyete iktiranını dergâh-ı kibriyadan niyaz eyleriz.
Erbaa Müdafaa-i Hukuk Reisi: Âlim
Kengırı’da Tezahürat ve Mevlid-i Şerif
Kengırı-Cenab-ı Hakk’a yüz binlerce şükürler olsun hayli vakitten beri devam eden Sakarya Meydan Muharebesinde delaveran askeriyemizin mazhar-ı tevkifat-ı samdani olarak ihrazz-ı muzafferiyet eylediği haber-i beşaret eseri üzerine bilumum ahali ve mekatib-i iptidaiye şakirdan ve depo alayı efradı dün gece fener alayı teşkil ve önlerinde davulları çalınmak ve mahallatı dolaşmak suretiyle ta besbah ialn-ı şadmani ve sürur kıldığı gibi bugün dahi öğle namazını müteakip Cami-i Kebir’de ervah-ı şühedaya ithaf ve ruh-ı risaletpenahiden muzafferiyet namına istimdat kılınmak üzere Mevlid-i Şerif kıraat ve hatm-i şerif tilavet edilmiş ve müteakiben Cami-i Şerfi havlusunda bilumum memurin ve ulema ve eşraf ve binlerce ahali-i memleket biliçtima depo alayı umera ve zabitan ve efradı saf beste-i ihtiram oldukları halde umumen ve pek avaz olarak tekbir ve tehlil-i havan oldukları halde kurbanlar zebh ve orduy-ı milliyemizin temadi-i muzafferiyet ve satveti ve ahd-ı karipte ihdiftah edilen gayeye vusul ve muvaffakiyeti için duahan hoca Bekir Efendi tarafından bir dua beliğ ve müessir tilavet olunarak dağılmışlardır. [3]
Bir Nahiyemizin Büyük Kalpliliği
Kadıköy-Biz, melun düşmanların şimdiye kadar esiri değil hâkim olarak yaşadık. Canavarcasına kesilen kardeşlerimizin ve vahşiyane namusları hetk edilen hemşehrilerimizin intikamını alacağız. Kahraman ordumuzun muvaffakiyetine imanımız katidir. Esir yurdumuzu kurtarmak için on beş günden beri ulemamız tarafından Buhari-i Şerif ve Hatm-i Şerif tilavet ediliyor. Ve evvelki gün de Cuma namazından evvel nahiye ve kura halkı ellerinde sancaklar ve ağızlarında tekbirlerle asri çınarın altında Cami-i Şerifte kalplerimiz tekrimize [saygı göstermemize] döndü ve peygamberimiziden istimdat etti. Ulemamızdan Hafız Ali Efendi bu mukaddes cihadın ve farziyeti edilecek fedakârlığı sayis bir lisanla bildirdi. Nahiyemiz müdürü Burhaneddin Beyin ümitli ve heyecanlı nutku halkı gözyaşları içinde bıraktı. Malen bedenen mücadeleye devam edeceğimize ahd ü peyman ettik. Bu zaferleri kazanan arslan ordularımıza kahraman kumandanlarıyla Gazanfer efradı selam ve teşekkürlerimizin iblağına delalet buyurulmasını rica ederiz. Hilal-i Ahmer kadın ve erkek şubelerinin resm-i küşadı bu cemiyet-i muallada icra edildi. Cephede şehit düşen kahramanların ruhlarına mevlid-i şerif kıraatından sonra ulemadan Yahya Efendi tarafından beliğ bir zafer duası okundu. Her gün de istiklal ordularının zaferine dua etmekteyiz.
Müdafaa-i Hukuk Reisi: Hacı Osman, Belediye Reisi: Mehmet
Hakkâri’nin Ordumuza Hitabesi
Başkale-Şanlı ve kahraman ordumuz, mert oğlu mert Müslüman Türk evladı, İslam’ın ve İslamiyet’in mert ve yiğit bekçisi, namus ve ismetin yegâne müdafi, Kur’an ve imanın haris ve hamisi olan Türk yavrusu, şarktaki Kürt din kardeşin sana yalvararak diyor ki: Dinimizi, namus-ı istiklalimizi, hürriyetimizi ve mukaddes topraklarımızı elimizden almak, İslamiyet’i boğmak isteyen namert düşmana karşı merdane sebat ve mukavemet ettiğini işittikçe bizler Hakk’tan sana zafer diliyoruz. Allah’ın inayeti, peygamberin ruhaniyeti seninledir. İslamiyet’in hayatı senin süngünün ucundadır. Yürü üç yüz elli milyon Müslüman Hakk’tan ve süngünden medet bekliyor. Sen düşmana bir adım attıkça ervah-ı enbiya ve şüheda şad ve handan oluyor. Başlarında peygamberi zişan bulunan şühedamız sana emrediyor: Yürü düşmana saldır, zafer ve cennet-i ala ve hak senindir. İslamiyet’in zafer ve necatı senin muvaffakiyetine bağlıdır. Yürü Kur’an-ı Kerim sabır ve sebat edenlere fevz ve Nusret tebşir ediyor. Yürü Kur’an-ı Kerim’i yeryüzünden kaldırmak isteyenleri kahretmeye. Yürü ey İslam’ın gözbebeği, şanlı ordumuz yürü. Mertler bütün sana duacıdır yürü.
Hakkâri Livası Ahalisi namına Belediye Reisi vekili: Nevruz
Kars’taki Zafer İçtimaları
Kars (Adana)-Çelikten sağlam azim ve imanıyla mücehhez ordumuzun bütün cephelerde melun ve alçak Yunan’ın akurane taarruzlarını def ve tard eylemesi ve bu haliyle bırakmayıp pek yakında Yunan sürülerini şöyle mahvetmek suretiyle zafer-i katiyi bir kere daha istihsal edeceğine kanaat-ı tamme hâsıl edilmesi dolayısıyla binlerce halk hükumette toplanarak mübarek ve mübeccel Türk bayrağını tepelemek hülyasıyla teşvik ibramıyla ortaya atılan Yunanlıların tamamen tepelenmesi ve mübarek topraklarımızın bunlardan tathiri için hükumetin ordunun emrine yoluna bütün memaliklerini vermeye ve kanlarının son damlasına kadar çalışmaya amade bulunduklarını beyan ve kahraman askerlerimize ve intizam ve tertibatıyla şube cihana harikalar göstermek suretiyle milletin ebedi minnet ve şükranını kazanan büyük ve küçük zabitanımıza selamlarını hürmetlerini iblağ ettiler ve bu vesile ile temadi-i zaferlerine dua eylemektedir.
Kars Zülkadriye Kazası Belediye Reisi: Hilmi Halil [4]
Konya’da
Zafer haberi fevkalade şenlikler icray-ı suretiyle tesit edilmiş ve pek çok vatandaşımız gönüllü kaydedilmiştir.
Konya refiklerimiz, ordumuzun zafer haberi üzerine icra edilen şenlikler hakkında sütunlar ile tafsilat veriyorlar. Konya, Sakarya Zaferi’ni pek mutena bir surette tesit eylemiştir. Haber-i zafer gece yarısı gelmiş ve halk sabah ezanından iki saat evvel mızıka sesleri ile haberdar edilmiştir.
Askeri mızıka, karargâhtan şehre ve mekteb-i sanayi mızıkası da mektepten karargâha doğru hareket etmiş ve Vali Galip Paşa’nın evi önünde birleşerek hükumet meydanına gelmiştir. Daha sabah olmadığı halde mızıkaların zaman telakkisinden itibaren geçen kısa bir müddet ve mesafe dâhilinde halk hükumet meydanını doldurmuş ve belediye dairesi önünde (Yaşasın belediyemiz!) diye bağırmışlardır. İdadi-i ve rüşdi-i askeri ve sanayi mektepleriyle sair bazı mekatip talebesini de misli gayr-i mesbuk bir alay ile Türbe-Köprübaşı-Bey Sokağı tarikiyle kışlaya gidilmiş, bir müfreze-i askeriye tarafından istikbal olunmuştur. Mekteb-i Sanayi Müdürü bir nutuk irat ve bir Hoca Efendi müessir bir dua okumuştur. Badehu, civar mahalle ve bağlardan iltihak eden birçok ahalinin inzimamıyla bir kat daha çoğalan alay, yaşasın ordumuz! Yaşasın milletimiz! Kahrolsun Yunanlılar ve Kostantin nidalarıyla kışladan çıkarak Hiviloğlu Medresesi tarikiyle Nalbant Mektebine ve oradan At pazarı- Kapu Camii-Rum Mahallesi tarikiyle Alaeddin Tepesi’ndeki nokta kumandanlığına ait misafirhane önünden geçilerek alay, cephe-i harbe gitmek üzere muhya bulunan askerlerimiz tarafından alkışlanmış ve bu suretle bütün Konya sokakları dolaşılmıştır.
Öğleden sonra kadın, erkek binlerce halk hükumet meydanında içtima etmiş ve inas ve zükur mektaib-i muhtelife şakirdaniyle polis efendiler ve inzibat memurları, kıtaat-ı askeriye, Süvari Mızraklı Bölüğü, saf beste-i nazım ve bir takım meşayih ve merbedan tekbir-i havan oldukları ve cemai-i şerifedeki ayet-i kerimeyi muhtevi kebir bayrakları hamil bulundukları halde içtima-ı vaka iltihak eylemişlerdir. Bursa Mebusu Muhiddin Baha Bey tarafından da bir nutuk irat edilmiştir.
Bunu müteakip Vali Galip Paşa’nın muvacehesinde bir resm-i geçit yapılmıştır. Önde Süvari Mızraklı Bölüğü olduğu halde bir manga inzibat memuru, polis efendiler, sanayi mızıkası, silahlı ve silahsız idadi ve rüşdi-i askeri talebesi askeri mızıkası, bir bölük asker, Darülmuallimin, Sultani, Anadolu İntibah, Aziziye, Mahmudiye, Darülirfan talebeleri, İnas Şehit Muhtar Bey ve Merkez İnas Mektebi talebatı ve arkalarında bir cemm-i gafir [insan kalabalığı] bu resm-i geçide iştirak etmiştir.
Merasimde bilumum umeray-ı mülkiye ve askeriye ve ulema ve çelebiyan ve eşraf ve muteberan kâmilen ispat-ı vücut etmiş ve her taraf sancaklarla donatılmıştır.
Gece alay daha şaşaalı tarzda olmuştur. Alaya “gerdune-i zafer” [zafer arabası] ve bir mızraklı süvari ve yine araba içinde bir iki silahlı kahraman ve etrafında meşaleler gerdune-i zaferi takip eden kağnı arabaları ve arkasından askerimize gıdalarını temin için gece gündüz çalışan fırıncıların kürekleri bu kalabalığa ayrıca bir güzellik vermiştir. Gece geç vakte kadar şenlikler devam etmiştir. [5]
Kastamonu’da Şenlikler
Kastamonu halkı, Sakarya Zaferi’ni mutantan [tantanalı, şatafatlı] bir surette tesit eylemiş [kutlamış] ve sabahlara kadar icray-ı şadmanı eylemiştir [sevinç gösterileri yapmıştır].
Dün [25 Eylül 1921], Konya refikamızdan naklen Konya’da yapılan fevkalade tezahüratı yazmış idik. Bugün de Kastamonulu refiklerimiz bize komşu vilayetimizin zaferi ne kadar mutantan bir surette tesit ettiğine dair pek mufassal [ayrıntılı] malumat getirdiler. Esasen telgraf havadisi olarak vermiş olduğumuz bu şenlikler Kastamonu’nun hak ettiği bir tarzda icra olunmuştur [yapılmıştır]. Kastamonu’ya ilk haber gündüz gelmiş ve derhal davullar çalınmak suretiyle her tarafa yayılmıştır. Birkaç dakika sonra merkez kumandanlığı, sıhhiye, belediye dairelerinin önündeki büyük meydanlar büyük bir kalabalık ile dolmuştur.
İkindi üzeri dervişler ve meşayih [şeyhler] sancaklar ile Nasrullah Camii Şerifine gelmişler ve namazın edasından sonra bütün esnaf takımları, mektep talebesi, bir kıta-ı askeriye, jandarma, polisler Çayboyu’ndan hareket ile muazzam bir alay teşkil eylemişlerdir. Evvela Gençler Kulübü önünde, Büyük Millet Meclisi namına tebrikatta [tebriklerde] bulunulmuş ve Saruhan Mebusu Necati Bey tarafından ateşin [ateşli, canlı] bir nutuk irat olunmuştur.
Bundan sonra hükumet ve kumandanlık dairesine gidilmiş ve halkın tezahüratına karşı Vali Refet Bey ve Kumandan Muhyiddin Paşa tarafından zaferin ehemmiyeti ve tevlit edeceği [doğuracağı] netayic-i mesude [mesut neticeler] hakkında birer nutuk irat edilmiştir.
Halk ve rical-i hükumet, bundan sonra Namazgâh’a giderek dua edilmiş ve nutuklar söylenmiştir.
Şenlik, gece de pek parlak bir surette devam etmiştir. Mutantan bir fener alayı tertip edildiği gibi birçok milli oyunlar ve çalgılar ile sabaha kadar icray-ı şadmanı edilmiş ve gece Başkumandanlıktan gelen kati muzafferiyet telgrafının Muhyiddin Paşa tarafından kıraati, halk arasında hudutsuz bir sevinç uyandırmıştır.
Ertesi günü bütün hastahaneler gezilerek yaralılarımız ziyaret ve kendilerinin akıttıkları kan pahasına olarak elde edilen zaferden dolayı tebrikatta [tebriklerde] bulunulmuş ve tütün, sigara; pastalar ikram edilmiştir.
Akşehir’de Zafer Şenlikleri ve Gönüllüler
İsmet Paşa’nın telgrafnamesi Akşehir’e öğle üzeri vasıl olmuş, süratle memleketin her tarafında derhal intişar etmiş [yayılmış] ve bir an içinde çarşı ve mahallat [mahalleler] bayraklarla donatılmıştır.
Badezzuhr [öğleden sonra], zükur [erkek] ve inas [kız] talebesiyle kadın, erkek hemen bütün memleket halkı Hükumet Meydanı’na koşmuş, evvela Kaymakam Abidin Bey tarafından nutuk irat edilmiş [söylenmiş] ve Kadı Efendi tarafından bir dua kıraat olunmuştur [okunmuştur].
Ordumuzun son şiranesi [arslanca saldırısı] karşısında mağluben firara başlayan alçak düşmanı takip ve ahz-ı sar [öç alma] için gönüllü müfrezesi ihzarı [hazırlanması] hakkında Vali Paşa Hazretlerinin varit olan [gelen] emr-i telgrafı [telgraf emri] üzerine derhal teşkilata başlanmıştır. Nümayan [görünen, meydanda] olan asar-ı şevk ve gayrete nazaran müfrezenin büyük bir yekûna baliğ olacağı [ulaşacağı] anlaşılmaktadır.
Düşmanın takibi için gönüllü gönüllü teşkilatına başlanmış ve kafile-i vatanperveranenin başına Belediye Reisi vekili, eşraftan Karazade Hacı Mehmet, İdare azasından Rüşdü Beyzade Mustafa, Ticaret Odası azasından Köse Ahmedzade Ata, Berberzade Halil efendiler ve daha birçok muteberan [ileri gelenler] ve münevveran [aydınlar] gelmiştir.
Göksun’da Fevkalade Tezahürat
Göksun 17 Eylül (Gecikmiştir)-Sakarya Zaferini burada namesbuk [geçmemiş] sürur [sevinç] ve heyecanla karşılandı. İçtima eden [toplanan] yüzlerce halktan mürekkep [meydana gelen] bir cemiyet ile ilan-ı şadmanı olundu [sevinç gösterileri yapıldı]. Amak-ı kalb-i milletten [milletin derin kalbinden] kopup gelen hiss-i minnetdarı [minnet duygusu] ve şükranın ve ihtiramatımızın [saygılarımızın] şanlı muzaffer ordumuza ve kahraman kumandanlarına arz ve Misak-ı Milli dairesinde istiklal-i milliyenin istihsali [kazanılması] için tek nefere, tek kurşuna kadar malen, canen fedakârlığa azim bulunduğumuzun iblağına [bildirilmesine] karar verildi.
Umum Ahali Namına Belediye Reisi: Musa [6]
DİPNOTLAR
[1] Hâkimiyet-i Milliye, 14 Eylül 1921, No: 292, s. 2, sütun: 5-6
[2] Hâkimiyet-i Milliye, 22 Eylül 1921, No: 300, s. 2, sütun: 1-2
[3] Hâkimiyet-i Milliye, 23 Eylül 1921, No: 301, s. 2, sütun: 3-4
[4] Hâkimiyet-i Milliye, 24 Eylül 1921, No: 301, s. 2, sütun: 1
[5] Hâkimiyet-i Milliye, 25 Eylül 1921, No: 302, s. 2, sütun: 5
[6] Hâkimiyet-i Milliye, 26 Eylül 1921, No: 302, s. 2, sütun: 3-4
Tekâlif-i Milliye Emri No. 1 (7 Ağustos 1921): Türk İstiklal Harbi’nde Toplumsal Seferberliğin Hukuki ve Kurumsal İnşası
Sivas Kongresi Beyannamesi: Millî İrade, Vatan, Egemenlik ve Siyasal Meşruiyetin İnşası
ANADOLU’DA SAKARYA ZAFERİ’Nİ KUTLAMA ŞENLİKLERİ
Türkler ve Zaferleri4 yıl agoAnafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülakat [Görüşme] (1)
- Maarifimizde İstikamet4 yıl ago
AİLE KUCAĞINDA VATAN TERBİYESİ
- Türk Tarihi4 yıl ago
6 EKİM İSTANBUL’UN KURTULUŞ GÜNÜ
- Türk İstiklâl Mücadelesi4 yıl ago
Ali Fuat Cebesoy’un Milli Mücadele Hatıraları’na Göre Amasya Kararları-Amasya Genelgesi
- Türk Tarihi4 yıl ago
KIZI FERİDE HANIMEFENDİ İLE DAMADI MUHİDDİN AKÇOR, İSTİKLÂL MARŞI ŞAİRİMİZİ ANLATIYOR…
- Türk Tarihi4 yıl ago
CABER KALESİ [TÜRK MEZARI (MEZAR-I TÜRK)]
- Türk İstiklâl Mücadelesi4 yıl ago
İSTİKLÂL MARŞI’NIN YAZILIŞI ve MİLLÎ MARŞ OLARAK KABULÜ
- Türk İstiklâl Mücadelesi4 yıl ago
LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI
